There are three sides to every question

Yaşadığımız zamanlar

2010-06-06T14:31:00.002+01:00

Doğruyu istiyoruz, doğrunun olduğuna inanmadan.
Materyalistiz, materyalist olmaya karşıyken.
Acı çekmek istemiyoruz, acıyı tatlı bulurken.
Başkaları sürünmesin diyoruz, sürünmenin sorumlusuyken.
Tanrıyı düşünüyoruz, varlığı konusunda en derin şüphelere gark olmuşken.
Aşk peşindeyiz, aşka inanmadan.
Bağlanmak istemiyoruz, bağlanabileceklerimizin hayalini kurarken.
Ölümden kaçıyoruz, sonrasını merak ederken.
Zorluklar olmasın derken zorlukların olmadığı yerden kaçıyoruz.
İyilik peşinde kötü, kötülük peşinde iyiyiz.
Sorumlu olmadan özgür, özgür olmadan sorumlu olmak istiyoruz.
Bizi, söylediklerimiz ve yaptıklarımız anlatır derken, söylemediklerimizin ve yapmadıklarımızın gerçeğe daha yakın olduğunu biliyoruz.
Uzaya bakıp yıldızların ötesini düşlüyoruz, yıldızların ateşli gazdan başka bir şey olmadığını bilirken.
Anlam peşinde koşuyoruz anlamsızca; anlamsızlıkta anlam arıyoruz.
Sorulara cevap ararken, soruları sorgulamamız gerektiğini unutmuyoruz.
Uğrunda ölecek bir şey olmadığını düşünürken, uğrunda ölmenin uğrunda ölüneceği yarattığını biliyoruz derinden.
Yargıcın ön yargısız olanını, kudretlinin kudretsizini istiyoruz.
Umutsuzluktan umut çıkartabilirken, barışı en kızılından kana bulayabiliyoruz.
Yaşam peşinde koşuyoruz muhafazakârca; muhafazakârlığın bir yaşam biçimi değil, bir ölüm biçimi olduğu gün gibi açıkken.
İnsanın kendi özüne inmeye çalışıyoruz, öyle bir öz olmadığını bilirken.
İletişim önemli diyoruz, en korktuğumuz söz “konuşmamız lazım” iken.

Kafa karışmasın da ne olsun, değil mi?

Bütün felsefe tarihi Platon, Descartes ve Kant’a katılanlar ile katılmayanlar arasında uzlaşımsız bir itişip kakışmayken, yaşadığımız zamanlarda biz bu iki grubu alıp, karıştırıyoruz birbirine; hepsini aynı çerçeveye sokmaya çabalıyoruz. Kafa karışmasın da ne olsun?

Gördüğümüzün ötesinde bir şeyler olduğunu söyleyenler ile olmadığını söyleyenler. Bir öz olduğunu anlatanlar ile her şeyi bizim yarattığımızı anlatanlar. Doğrunun orada, dışımızda bir yerlerde olduğunu benimseyenler ile doğruyu bizim yarattığımızı söyleyenler. Her şeyin önceden belirlenmiş sebepler yüzünden gerçekleştiğine inananlar ile özgür iradeyi savunanlar. Metafizikten uzak metafizikçiler, transandantal/aşkınsal analistler. I-podun plastiğine tapıp, içindeki müzikle büyülenenler. Saatlerce saçını yapmaya bakanlar ile o saça bir dokununca dünyanın kendisinin olacağına inananlar. O eşsiz parfümü sıkıp onun kokusunu alacak kadar yakınlaşamadıktan sonra bir şey olmadığını bilenler. Zirveye tırmanmaya çalışırken zirvedeki yalnızlığın acısını zevkle düşleyenler.

Kafa karışır tabii. Yaşadığımız zamanlarda ironiden başka ne yapıyoruz?

Ozan Şakar, Haziran 2010

Not: Yukarıdaki resim Rafael'in Vatikan'da bulunan Atina Okulu. Foto (c)Ozan Şakar

Crisis in the Eurozone

2010-05-09T19:16:00.002+01:00

I never thought our European Monetary Union courses at the LSE would become so relevant so quickly. My fascination with the unfolding events only matches the sheer amazement when Lehman collapsed in the autumn of 2008. Only now it is actually recognizable - because we studied all this with the aid of Paul DeGrauwe'sEconomics of the Monetary Union. We studied the asymmetric shocks and fiscal decentralization and the implicit bail-out guarantee. In theory, of course. This was all theoretically possible, but come on, how on earth would a Eurozone country actually come to the brink of default? The border between the thinkable and the unthinkable is moving out constantly.

Leaving aside Ireland for now, Greece, Spain, Italy and Portugal were asymmetrically affected by the global financial crisis due to the structural problems in their economies. Even as demand recovers, their exports will not be competitive in the world markets. The only way they can stabilize their bulging public debt is by running primary surpluses. They promise to do exactly that to calm down the markets - but if they keep to their word, they will face an even more severe recession. In fact, markets question the credibility of the Greek consolidation plan given the conditions of the EUR 110-billion loan package. Analysts argue that the restructuring of the Greek debt is inevitable once the balance sheets of the Eurozone banks exposed to Greek debt are strengthened.

The bailout aims to save the banks and the institutional investors, less so Greece. Greece will pay for the ordeal now. Creditors will pay, if they ever do, a few years down the line, when they are stronger to cope with it.

What makes this story (as with any story) interesting is the politics. What are the preferences of the policy-makers, and what will they be forced to do? Will the Eurozone eventually set up a fund to support states when they are hit by asymmetric shocks? Will the Eurozone issue union-wide bonds? Will a separate fund be established to bail out European banks? Will the ECB buy sovereign bonds to help out investors? The answers to all these questions hinge on the internal politics of large member states, and the inter-state negotiations in the Eurozone.

As these talks are underway, and they will surely take a long time, Southern European states will be expected to put their house in order. This will involve public spending cuts and tax hikes across the board, but these states will also have to undertake structural reforms to reduce costs. Reduce labour costs, that is. Make the labour market more flexible. Cut wages and pensions in public and private sectors.

But will they take the bitter medicine? And should they? As the footage of Greek demonstrations was shown on TV, one Greek woman insisted in the background: "We want to live, not survive." In the greater scheme of things, we might condemn those lazy Greeks. They will have to work harder, just like the Germans - and the Eastern Europeans, Indians and Chinese.

But nowadays new ideas are circulating. Not that they have any chances of becoming reality any time soon, but they challenge the way we are used to seeing things. Dani Rodrik's proposal to establish a more flexible system, which allows countries to "opt out", would potentially lead to more segmented financial and product markets. Martin Wolf also hinted at the possibility of inherent flaws in the system by asking why countries with large current account deficits always end up in crisis. In his new bookthe Enigma of Capital, David Harvey argues that the "surplus capital" should be put to better uses than roaming freely and violently around the world. More on that when I finish the book.

I don't have a conclusion here, so no use trying to come up with a fancy but empty sentence. To be continued.

İzmirli

2010-04-16T11:33:00.002+01:00

İzmirli

Yürürken bir yaz gecesi İzmir Kordon’da
Deniz yanı başımda, imbat eserken usulca
Üzerimde ince keten, beyaz tişört
Sağımda kız sarışın, solumda erkek kumral.
Geliyor karşıdan bir üniforması mavi
Başı kepli, çakaralmazlı beli kemerli
Bir de takınılmış heybet, belli ki polis.

Aklıma denizden akan binbir şaraplı fırtına,
Dostoyevski de düşünürüm, kentkart da.
Dilinde destanları, Homeros Kadifekale’ye tırmanır.
Yunus Emre’nin benleri salınırken dalgalarda
Cuma dualı dudaklar, gece Karşıyaka’da rakılanır.
Ya Mevlana ne der kimin ne olduğuna?
Yaklaşır da yaklaşır polis, gözleri gözlerimde.

İmbat eskiden de eserken İzmir’de,
Denizin öte yanında, gemilerin geldiği yerde
Kadınlar yürümüş, biz sırf aşçı anne değiliz diye.
Erkekler el ele, gençler dudak dudağa
Saçlar uzun, rastalı; parmaklar sararmış, kenevirli.
Altlarda BMW’ler, ya da çamurlu, yamalı pantolonlar.
Polis bana bakar; çayı kupada mı içmeli, ince bellide mi?

Bu yaz gecesi Kordon’da duyulan tek Türkçeyken
Dolanır diller gökyüzüne binbir çiçek, dalga dalga
Uzaklarda, ya da burada geçmişte, Rum evleri arasında.
Tanrı’ya Allah diyenler, God diyenler, aman diyenler.
Berberliğini çıraklıkla öğrenenler, tuvalete alaturka gidenler.
Polis durur karşımda, kükrer kibarca: Göster kimliğini!
İmbat yalarken İzmir’i, sorarım şaşkınlıkla: Hangisini?

Ozan Şakar

(c) Ozan Şakar

Not: Yukarıdaki resim Reddust35 Flickr. Creative Commons Attribution-Non-Commercial başlığı altında bazı hakları saklıdır. Saklı haklar için daha fazla bilgi için buraya tıklayınız.

İnsanın insanlıkla bütünleşmesi

2010-04-14T13:08:00.000+01:00

Tanım, sınırları belirler. Sınırlar ise sınır içindeki nüfuz bölgesini ve güç dengesini. Dünyadaki sınırlar gittikçe küçülüyor mu?

Orta çağın din-tarım imparatorluklarında, imparatorlukların bölge sınırları genişti. Din, sınırları belirleyen ana unsur idi. Kişi, içine doğduğu dinin üyesi olarak büyük bir bölgenin parçası idi. Ulus kavramı ile büyük bölgelere hükmetmede imparatorluğunun meşruluğunu sağlayan dinin ağırlığı nispeten azaldı. Sınırlar, din yerine ulus ile belirlenince, daraldılar. Aynı bölgeye daha çok ülke hükmeder oldu. Modernitenin parçası olan ulus-devlet ise II. Dünya Savaşı’ndan beri sallantıda. Post-moderniteye geçişle beraber ulus yerine birey ön plana çıkıyor. Yani sınırlar, uluslardan bireylere inmekte. Bireyin kendi sınırları ise o bireyin tanımına göre değişiyor.

Bireyin sınırları ne kadar geniş olmalı? Tanım, kimlik üzerinden yapılıyorsa tek kimlik, dar bir tek sınır getiriyor. Çok kimliklilik, bireyin sınırlarının geniş tutulması bakımından önemli.

Birey, kendini tanımlayarak sınırlarını çizmeli mi? Ya da daha zor bir soru: Birey, kendini tanımlayabilir mi? Bireyin kendini, kendine tanımlaması gerektiği önerisi ilk bakışta biraz saçma geliyor. İnsan, kendini neden kendine anlatsın? Kendini, kendine anlatmak kişinin içinde sanki Yunus Emrevari birden çok kişi olduğu fikrini akla getiriyor. Kendimizi ortadan bölmüşüz de bir yanımız, bizi bize anlatıyormuş gibi! Bu mümkün mü?

Bence mümkün ve antik Grek’te Delfi’deki Apollo Tapınağı’nın bile girişine kazınmış: Kendini tanı! Her bireyin kendi içinden gelen bazı itici güçler var. Bu itici güçler kişiden kişiye değişim gösteriyor. Oysa din-tarım imparatorluklarından ve ulus-devletten kalma tek tipleştirici, “din” veya “ulus” denen metafiziksel olgulara itaat ettirici, herkesi din veya ulusun istediği (metafiziksel bir kavram nasıl maddesel bir varlıktan bir şey ister?) tek yöne iten baskılar hâlâ çoğu yerde kol geziyor.

Her bireyin kendine ait doğuştan gelen bir özü var mı yok mu? Bu soruyu cevaplamak zor, belki de gereksiz. Sonuçta doğuştan gelen bir öz olmasa da, erken yaşta eğitim, aile, çevreden gelen sosyalleşmenin, toplumsal inşaların içselleştirilmesi ile birey temelleniyor. Bu temel, eşsiz bir bireysellikte olmasa da kişi başka şekilde temellenmiş gruplar ile etkileşime geçtiğinde o bireyi tanımlamak daha önce edinmiş olduğu (veya doğuştan gelen) temeller vasıtasıyla oluyor. Peki, kim kimi tanımlıyor burada? Kişi mi kendini tanımlama zorunluluğuna itiliyor, yoksa grubun/toplumun diğer bireyleri kendi ilişkilerinin o kişi ile sınırlarını belirleyebilmek için mi o kişiyi tanımlıyor? Orası biraz karışık.

Kişinin kendini tanıması ve o tanıma sonrası tanımlaması gerekli mi? Mümkün mü? Belki, ama tek tanıma ve kimliğe indirmemek lazım kimseyi. Bir de tanımın zamansal olduğunu unutmamak lazım. İnsan yedisinde neyse yetmişinde de o değildir. İnsan değişir. “Ben buyum” diye sıkı sıkıya sarılınan bir kimlik, bir zaman sonra değişebilir, değişir. Değişim, tarihin, doğanın ve insanın özüdür çünkü. Her şey bir şeye dönüşür. Çevredekilerle etkileşim, zaman, koşullar insanı değiştirir. Her şey, herkes birbirini bir şekilde bir yöne itiyor. Ama sınırlar daraldıkça, nüfuz bölgesi imparatorluktan bireye indikçe, tek yöne akan bir nehrin var olmasının imkânı kalmıyor. Kalmasın da zaten. Bütün nehirler birbirinin içinden akıp geçsin, birbirine zarar vermeden okyanusa dönüşsün. İnsanın, insanlıkla bütünleşmesi ve kendini insanlıkta bulması ancak böyle gerçekleşir. Biraz saygı, biraz koşulsuz insan sevgisi, biraz mutluluğa izin, herkese daha rahat nefes aldıracaktır.

Ozan Şakar, Nisan 2010

Not: Yukarıdaki resim (c) Ozan Şakar

Renkler ve birey

2010-03-31T18:50:00.002+01:00

Türk Dil Kurumu Sözlüğü “yeşil” rengi şöyle tanımlıyor: Sarı ile mavinin karışmasından ortaya çıkan renk. Sarı ile mavi ise şöyle tanımlanıyor:

Sarı: Yeşil ile turuncu arasında bir renk
Mavi: Yeşil ile menekşe rengi arasında bir renk

Sarı ile mavinin ”daha açık” tanımlarını yeşilin tanımına koyarsak;

Yeşil: Yeşille turuncu arasında bir rengin, yeşille menekşe rengi arasında bir renk ile karışmasından ortaya çıkan renk!

Yani yeşil nasıl bir renk? Yeşilin tanımını biraz daha açmaya çalışırsak diğer renkler de işin içine giriyor ve yeşilin nasıl bir renk olduğunu ancak yeşilin çok daha geniş bir renk spektrumunda (yapıda) diğer renklere göre nerede olduğuna bakarak anlayabiliyoruz. Diğer bir deyişle “yeşil” sözcüğünün kendi içinde bir anlamı yok; diğer renkler ile bağıntısı kurulmadan yeşil kendi başına bir anlam içermiyor.

Peki, yeşilin yerine “birey”i koyalım, spektrum yerine de “toplum”u. Topluma bakmadan, yani bireyin diğer bireyler ile ilişkisine ve bu ilişkilerin de toplumsal yapı üzerinden ilişkilendirildiğine bakmadan “birey” sözcüğünün ne ifade ettiğini anlayabilir miyiz? Birey kendi içinde bir anlam arz eder mi? Yapısalcı düşüncenin yıkılmasıyla beraber, elimizde kalan şey toplumsuz birey. Kendi içinde, nesnel bir anlamı olmayan bir birey. Varsın o nesnel anlam olmasın, ama insan bireye yine de bir anlam, herhangi bir anlam yüklemeye çalışmaktan kendini alamıyor.

Geleneksel toplumsal düzende bireyi tanımlamak kolay. Mahmut, şu aileden gelmektedir, dostları şunlardır, aslen şuralıdır ama şimdi şurada oturmaktadır, şuralarda okumuştur, şu şu işlerle meşguldür, şu konularda şöyle düşünmektedir, bu konularda şu inançtadır. Geleneksel toplumsal düzende bireyi kendi içinde tanımlamayalım da nasıl tanımlarsak tanımlayalım; burada önemli olan bireyin toplumsal düzlemde hangi koordinatları işgal ettiği!

Bireyin kendi içinde anlam teşkil etmesinin imkânı var mı? Bireyin sadece ama sadece bireysel alanda tanımlanabilecek bir özü var mı? Toplumun etkisi altında kalmadan kişiyi kişi yapan bir öz? Yapının yıkıldığı yerde, bireyin anlamını arıyorsak, ama şu anda arıyorsak, o zaman öyle bir özün varlığından bahsetmek mi gerekecek? Bu özü nasıl bulacağız? İnançla mı? Eğer öyleyse, ileri kapitalist toplumlarda inanç kavramının tekrar yükselişe geçişinin sebeplerinden biri belki de bu. Buradaki inanç tabii ki geleneksel, toplum düzenini ayarlayan dini inançtan ziyade, bireyin bir özü olduğu inancı. Bu özün anlamını ise sadece madde de aramak bazılarını tatmin etmiyor. Bir ruhanilik arayışı içindeki birey inanca kayıyor.

Bu nasıl bir inanç peki? Toplum tarafından belirlenmeyen inancı kabul etmek nasıl bir şey? Bireyin kendisinin belirlediği ve kendi belirlediğine gene kendisinin inandığı bir inanç. Toplumsalcı anlam yaratımının yıkıldığı yerde bu inanç ihtiyari olmaktan öteye geçemiyor. Yani bireyden beklenen, kendi yarattığı inancı kabul etmek. Ama inanç denilen şey sorgulayarak kabullenilen bir şey değil. Bence bunun adına, kendi yarattığı inancı kabul etmek yerine “kendi belirlediği değerlere ilkeli bağlılık” demek gerek. Bireysel değerler ve bireysel ilkeler… Bu ikili olmadan yapının yıkıldığı yerde anlam bulmak zor gibi.

Ozan Şakar
Mart 2010

Not: Yukarıdaki resmin detayları (Fir0002/Flagstaffotos) için tıklayınız

Cehaleti yüceltmek

2010-03-07T21:56:00.001Z

Çağın getirdiği görececilik hem bize sunulan bir nimet hem de başımıza musallat olan tam bir bela. Kültürel görecelik dediğimiz kavram, herhangi bir kültürün değerlerinin diğer kültürlere göre ayrıcalıklı, üstün bir konumda olmadığını savunur. Küreselleşme sürecinde artan göçmen hareketleri beraberlerinde ülkeler içindeki kültürel çeşitliliğin zenginleşmesini sağladı. Dünyada gözlemlediğimiz bir diğer değişim ise, ülkeler içindeki zenginliğin artması ve iletişim ile ulaşım araçlarının daha erişilebilir kılınmasıyla beraber şimdiye kadar sesleri ulusal zeminde duyulmayan grupların seslerinin daha duyulur olması oldu. Bu değişim içinde farklı değerlere sahip gruplar, kültürel göreceliğin getirdiği “farklı değer ve inançlara saygılı olalım” söylemi ile bir arada nispeten bir barış ortamında yaşayabildiler. Bu bakımdan kültürel görececiliğin geçmişte faydaları olmuştur diyen argümanlarda bir gerçek payı var.

Ancak görecelik demek, “evrende doğru dediğimiz şey aslında herkesin kendi doğrusudur” demek değildir. Bir kültür “dünya güneş çevresinde dönüyor” derken, diğeri “hayır, tam tersine güneş, dünya çevresinde dönüyor” diyorsa, burada “herkesin doğrusu kendine” diyemeyiz. Evrensel doğrular vardır ve bu evrensel doğruların kültürel gelenekler ve inançlar ile ilgisi yoktur. Evrensel doğrulara bilim ile ulaşılır. Evrensel doğrular göreceli inançlar değildir; evrensel doğrular bilgidir ve evrensel doğrulara bilimsel yöntemler ile ulaşılır. Bilimin ve inanç/değer sistemlerinin zemini farklıdır. Ancak bu milenyumun başlangıcından itibaren, dünyadaki tek gerçek zemin, değer ve inançlar üzerinden kurulan zemindir gibi bir söylem giderek yayılmakta. Bilimin ve bilimsel yöntemlerin yok sayıldığı, her şeyin inanca ve değere göre göreceli olduğu düşüncesi her yanımızı sarmakta. Bilim yok edilirken, hiçbir veriye, kanıta, deneye, araştırmaya, akla, mantığa dayalı olmayan, yani bilimsel yöntemin hiçe sayıldığı “inançlar” yayılmakta. Kısacası, bilginin yerini inanç almakta. İnsanlar “şunun şöyle olduğunu biliyoruz” demek yerine “ben şuna inanıyorum” demekte. Bilgi, ihtiyari bir şekilde üretilmiş bir şey değildir. Bilgi kanıta, deneye, araştırmaya, akla, mantığa dayalı uzun bir süreç sonrası çıkar. Ortaya çıkan bilgiye saygı duyulması gerekliliği de bu sürecin bilimsel yöntemler ile ilerlemesinden kaynaklanır. “Ben şuna inanıyorum” diyenin ise herhangi bir kanıta, akla, mantığa ihtiyacı yoktur. “Benim inancım bu yönde, inancıma saygı duymak zorundasın” diye kestirip atar bu düşüncedeki insan. Yanlış anlaşılmasın, inançlara saygı duyulmamalı demiyorum; tabii ki inançlara saygı duyulmalı. Benim dediğim, bilimsel bilginin olması gereken yerde, bilimin yerini inancın almaması gerektiği. İnancın ve bilimin zeminleri ve ulaşmaya çalıştıkları doğrular tamamen farklıdır. İnanç zemininde bilim yapılamayacağı gibi, bilim zemininde de inanç yapılamaz.

Oysa dediğim gibi son zamanlarda bu zeminlerin birbirine karıştırılması yolunda büyük çabalar harcanıyor. Bilimi yok etmek için bilimsel zemin ortadan kaldırılıp yerine inanç zemini konulmaya çalışılıyor. Bunun adına da demokrasi deniyor. Bunun adına demokrasi denemez, bunun adına ancak cehaleti yüceltmek denilebilir. Tekrar edeyim: inanç cehalettir demiyorum; bilimi inanç zemini üzerine oturtmaya çalışmak cehalettir diyorum.

Örneğin çocuğuna söz geçirmeye çalışan bir anne, çocuğa “sözümü dinlemezsen yatağının altındaki cinler seni çarpacak” diyor. Çocuk yatağın altına bakıyor, bir şey göremiyor. Arkadaşlarına baktırıyor, yine bir şey yok. Annesinin sözlerini dinlemezse kendisini çarpacak cinlerin varlığına dair hiçbir şey görünmüyor. Anne bu aşamada çıkıp “Onlar görünmez varlıklardır. Onların varlığına inan” diyor. Anne, çocuğu körü körüne inandırabilirse, onu korkutup istediği gibi yönetmek tabii ki çok daha kolay oluyor. İnancı yayıp yöneten insan, herkesi istediği gibi yönetebilir. Kör inanca sahip kişinin, inancı yönetene karşı çıkmasına imkân yok, çünkü ortada karşı çıkılabilecek bir şey yok!

Ya da bir parmağınız biraz şişmiş. Bir sürü doktora gittiniz, çeşitli tıbbi testlerden geçtiniz ve ortaya çıkan sonuç elinizin kesinlikle su topladığı ve endişelenecek bir şey olmadığı yönünde. Bu noktada çıkıp da “ben bu parmağın kanser olduğuna inanıyorum” deyip kendinizi korkuya teslim etmek tam bir cehalettir. Bilime saygısı olmayanın bu korkulara teslim olacağı da açıktır. Korkan insanı yönetmek ve sömürmek ise kolaydır. Gidersiniz bir üfürükçüye, bayılırsınız bir sürü parayı, üfürükçü bir üfler, işte tamam. Bu biraz laubali bir örnek oldu belki ama bu üfürükçülüğü, siyaseti inanç üzerine kuran ve bu inancı sömüren tüm siyasi güçler yapmakta.

Irak savaşı öncesi Saddam’ın elinde toplu imha silahlarının bulunduğu yönünde bir kanıt olmamasına, Saddam yönetiminin 11 Eylül saldırıları ile bir bağlantısı olduğu yönünde hiçbir şey bulunamamasına rağmen Bush yönetimi, “Biz, Saddam’ın elinde toplu imha silahı olduğuna ve Saddam’ın 11 Eylül’de parmağı olduğuna İNANIYORUZ” diyerek Irak’a saldırmadı mı? İşte bilimsel bilgiye saygının olmadığı yerde bu “inanç” ile bir korku yaratılarak kamuoyu çok kolay bir şekilde manipüle edilebilir. Irak savaşının üzerinden yıllar geçti ve hiçbir toplu imha silahı hâlâ bulunamadı. Peki, silahın olduğu yönündeki “inanca” ne oldu? O inanç olduğu yerde duruyor. Bu silahlar bulunamayınca Donald Rumsfeld’e “hani nerede bu silahlar?” diye sormuşlardı, verdiği cevap evlere şenlikti: “The absence of evidence is not evidence of absence – Kanıtın yokluğu, kanıt olmadığının ispatı değildir.” Peki, kanıt yok ise neye dayanarak bu silahlar vardır deniyor? Tabii ki inanca. Bilimin ve bilimsel yöntemin olmadığı, kör inanca körü körüne bu kadar bağlanılan bir ortamda, Rumsfeld’in bu deli saçması sözleri anlamlıymış gibi geliyor.

Rumsfeld’den İran’a geçelim. Aralık 2009’da İran’daki molla yönetimini protesto ederken birkaç taş atan öğrenciye İran mahkemeleri idam cezası verdi. Öğrencinin suçu ise “Allah’a savaş açmak.” Bu öğrencinin Allah’a savaş falan açtığı yok, ancak mollalar İran’daki güçlerini Allah’tan aldıkları inancını yaydıkları için, mollaya karşı gelmek Allah’a karşı gelmek ile bir tutuluyor. İşte Ahmedinecad’ın İran’ı böyle bir yer. Halkı kör inanca bağlayıp, körü körüne mollaları takip etmeye zorlayan bir ülke İran.

Bir de Türkiye’nin Kadın ve Aileden Sorumlu Devlet Bakanı Selma Aliye Kavaf’ın en son dediklerine bakalım: “Hakikaten bu söze inanıyorum, ‘Nasipse gelir Hint’ten, Yemen’den, nasip değilse ne gelir elden?’” Tabii sormak lazım: Kavaf’a bakan olması, hükümetteki dostlarına ve ailelerine gemicikler, medya şirketleri, ihalesiz devlet işleri nasip olurken, Ardahan’daki aile babasına ailesine bakabilmesi için neden ayda sadece 300 lira nasip olmuş? Böyle soruları sormamak lazım tabii. İnanca saygı göstermek lazım.

Ya dünyadaki bütün saygın doktorlar, psikologlar eşcinselliğin bir hastalık olmadığında hemfikirken, Kavaf’ın şu sözlerine ne demeli: “Ben eşcinselliğin biyolojik bir bozukluk, bir hastalık olduğuna İNANIYORUM. Tedavi edilmesi gereken bir şey bence. Dolayısıyla eşcinsel evliliklere de olumlu bakmıyorum.” Eğer bir hastalıktan bahsediyorsak, her kafasına esen şu hastalıktır, bu hastalıktır demeyecek herhalde. Neyin hastalık, neyin hastalık olmadığına tıp karar verir. Tıp ve bilim insanları bunun bir hastalık olmadığını on yıllardır söylüyorlar. Ama bilimin söylediklerine bakmaya ne gerek var. “Ben bunun hastalık olduğuna inanıyorum. İnancıma saygı göster.” Böyle cahil ve bağnaz bir söze saygı göstereceksek, o zaman ben de “Selma Aliye Kavaf’lığın biyolojik bir bozukluk, bir hastalık olduğuna inanıyorum. Tedavi edilmesi gereken bir şey bence. Dolayısıyla Kavafımsı evliliklere olumlu bakmıyorum.” Ayrıca benim bu söylediğim bir inanç değil. Bütün saygın psikologlar ve tıp bilimiyle uğraşanlar Kavaf’ın yaymaya çalıştığı gibi kör cahil bir homofobinin tedavi edilmesi gereken bir hastalık olduğunda hemfikirler.

Cehaleti yüceltmek yerine bilime biraz saygı duyalım.

Ozan Şakar, Mart 2010

Not: Yukarıdaki resmin kaynağı Kenpei, Wikimedia Commons. (Daha fazla bilgi için)

What identity? Why identity? A few thoughts...

2010-02-18T21:36:00.000Z

Identity politics is on the rise in most parts of the world. Types of identities are proliferating as more and more identities are liberated or created as people become more conscious of them. However, even though as people are becoming more accepting of different identities and people talk about them quite often, some questions such are “what does it mean to have an identity?” and “why have an identity at all?” are not really addressed.

In liberal democracies, an identity is usually taken to be a personal identity. As we put more emphasis on the individual, the concept of personal identity is emphasised even more. However, a personal identity is never only a personal thing. A personal identity is not something akin to a piece of personal clothing. It is not something that belongs only to you no matter what. A personal identity is also a social thing: a personal identity acts as a signal with which other people identify your person. If there was no one around but only you, the concept of personal identity would be quite meaningless. Personal identity would not mean anything to Robinson Crusoe when he thought he was all alone on his island. Crusoe had his personal identity when Man Friday arrived on the scene.

Personal identity is not something that we assume uncritically. If we are born into a tribe with no outside contact and grow up in that tribe by internalising all the customs, traditions, rituals and values of that tribe without question, we have certainly become a man of that tribe; however what we have become is not a personal identity. Personal identity has to be assumed critically. By critically, I mean asking why we are the person we are. This critical examination of ourselves would involve looking at our history, family background, education, social and economic environment together with a bit of soul-searching. At the end of the examination, we may find that there are parts of us that we disagree with or we may find that we are all fine with ourselves as we are. Nonetheless, even if we do not decide to change anything, we have at least arrived at a better understanding of ourselves. Once we know more about our traits, values, tendencies and realise where they might be originating from and accept them as they are, it is then we can say that we have assumed a certain personal identity or identities.

One important question is what to do with different personal identities residing within the same person as they invariably do. Since personal identities are signifiers with which other people identify us with, there might be issues. If we are together with a certain group in society at one point, that group may see us very differently than another group that we also socialise with. We can indeed be seen as different people. We may have control over this or not. Do we decide which identity to show in which situation, among which group? Personal identities are not like pieces of clothing. We do not go to our wardrobe to decide which identity we would like to put on that day like we do with clothes. A practical solution to a combination of multiple identities is best summarised in the oft-quoted, slogan “I am who I am.” This type of slogan you can usually see in all sorts of adverts ranging from Burger King to life insurance is quite tautological and I am not sure what information we can derive from this. Perhaps the point is that there is no information to be derived. Perhaps the message is that stop probing into people’s lives, dissecting them into small pieces and categorising them into neatly laid out, discrete boxes. It may very well be the case that a person’s overall identity is a whole and not a sum of parts, but I accept this still does not answer what an identity is.

But why personal identities? Why an identity at all? What use are identities and what should we do with them? I think part of the reason we focus on identities is that they give some sort of value and meaning to our lives. I am the person I am and proud of it and that counts towards something, even though I do not know exactly what that something is. In all probability, we have some sort of existential angst which we would like to extinguish through the assumption of identities. This, of course, is a very individualistic desire.

A personal identity is not usually so unique that no one else has it. For example, a woman might have a personal identity as a woman, which she shares with many other women. A member of an ethnic, racial, gender or sexual minority shares his ethnic identity with others. If people show solidarity with the people who have the same or similar identities, then the concept of identity becomes an empowerment tool and this tool can be particularly useful to bind together those who might be repressed as individual members of a minority and this minority group in this case can exert more pressure against repression, and demand equality more vocally. So, identity solidarity can bring safety in numbers.

Identity solidarity for empowerment is indeed an important point since when we talk about identity politics, the identities we refer to are quite often those belonging to minorities. It is racial/ethnic, religious, linguistic, cultural, gender and sexual minorities that take prominence in the sphere of identity politics. And rightly so. Identity solidarity is a fight against repression by the majority. The majority does not usually a have well-defined identity even though there is a strong degree of intra-cohesion. I would venture to say that the majority is usually some sort of middle-class group that conforms to general social guidelines without question (what are those guidelines?), happily ignoring and repressing minorities. What is interesting is that the majority usually also defines itself in negative terms i.e. does not define what it is, but rather says what it is not (it is not a minority!). On the other hand, minorities usually have a positive definition of their identity in that they do define who/what they are. I have recently seen a clear example of this positive/negative definition distinction in The Times (see full article here). Apparently, Orthodox Jewish men pray every morning thanking God “for not making me a woman.” This is what I mean by a negative definition. The men here are not thanking God for who they are, but who they are not! What is more, the article says women are seen as committing a sacrilege if they pray by the Kotel (The Wailing Wall) by the ultra Orthodox Jews. Unsurprisingly, some Jewish women have taken issue with this and formed a group called Women of the Wall to pray by the Wall. Here, the women, I think, define themselves in a positive manner (say who they are, rather than who they are not) by being a “woman of the wall”. Identity politics can almost be seen as a conflict between negative and positive definitions, or, in clearer terms, a conflict between those who are excluded and those who exclude.

Movements based on identity politics progress by using the language of universal human rights and equality. The members of those movements do not press upon their difference but the unequal treatment they endure because of their difference (Different to what? What does different mean anyways? I think the language of identity politics is still not adequate.) In a liberal democracy, the only way to avoid excessive, aggressive conflict would be to embrace universal human rights and equality (at least equality before the law.)

An interesting question to ask is “what would happen if equal rights for all were achieved?” Would the concept of identity disappear as it becomes irrelevant since you are equal regardless of who you are. I think the “social identification” part of identity would disappear to some degree. For example, when it comes to liberated sexual minorities in Europe, people have already started changing the language they use. People are moving away from defining love relationships or marriages as being between man and woman but as between people who love each other. Such gender-neutral language takes away the social part of the personal identity. However, I also think that the personal part of personal identity will remain to some extent for existential purposes. Whether what remains will be enough to extinguish any sort of existential angst – that, I do not know. I would speculate that there would be two paths down this road: either people love life and each other and do not seek a reason to justify their love or life; or nihilism comes knocking on the door once again.

Ozan Şakar, February 2010

Bayan Yanı ve Annenizin Kızlık Soyadı*

2010-02-02T21:24:00.000Z

Balkan sınırlarından İstanbul’a döndüğüm otobüse Lüleburgaz’da binen bir kadın önümdeki koltuğa yanaştı: “Ama burası 23 numara, benim koltuğum bak!” Bir yandan da elindeki bileti sallıyordu. Bu tepkinin muhattabı, zaten 24 numarada oturan adam da “Bir karışıklık oldu sanırım,” dedi kadına hak vermiş bir ifadeyle.

Anlam veremedim zaten ayrı numaralarda oturan insanların yerlerini sorun etmelerini. Arkadaşımla yaptığımız, “Susadım,” “Armut ye o zaman!” muhabbetine benziyordu bu. Etrafta deliler görmek, “Ship of Fools” kıvamında nevrotik bir otobüsün yolcusu olmak ne güzeldi!

Mutluluğum uzun sürmedi ama. Kadın hışımla döndü muavine: “Arkadaşım bana erkek yanı vermişsiniz!” O an anımsadım “bayan yanı” terimini, anladım adamla kadının derdini. Muavin, kadından binbir türlü özür dileyerek 24 numaradaki adamı en arka koltuğa gönderdi, kadın da “bayan” haliyle içine sine sine oturdu bir 23 bir 24’te.

Arada kadının kulağına yanaşıp, “Bak önündeki erkek! Eyvahlar olsun, erkek arkası vermişler!” diyesim geldi. Tanımadığı bir erkeğe ne kadar uzaklıkta olması gerektiğini, bunun hesaplamalarında ne tür bir metod kullanması gerektiğini falan öğrenesim geldi…Desem yalan olur! Hiçbir şey yapasım gelmedi aslında. Ne yapabilirsin ki? Durum budur: Her gördüğü karşı cinse sapık muamelesi yapacak kadar korkutulmuş bir kadın; potansiyel sapık olarak kabullenilmiş ve bundan hiç rahatsızlık duymayacak kadar karşısındakine hak veren bir erkek. O sahnenin oyuncuları bunlar. Ama bu kısa filmin ardında büyük bir kadro var! Öylesine kocaman ve etkili bir set ki, üzerine ayak bastığın an girdap gibi içine çeken cinsinden. Bir sürü insan; yaptırımcı kurumlar; külfeti büyük, altında ezen etiketlendirmeler; anlamsızlıkların kökleşmiş halleri…

Korkutulmuş kadın. Canı yanmış kadın bir anlamda. Karşı cinsten biri yanına yaklaşırken kocaman hormonel dalgaların yüzünü yaladığı bir kadın, saatler boyunca herhangi bir hormon yumağının yanına oturmak istemeyerek kendini savunuyor… Büyük bir cinsel açlığın ortasında da bu normal görülüyor – ki taciz olaylarının günden güne arttığı bir ortamda da bu oldukça normal. Öylesine normal ki, erkekler de bundan rahatsız olan kadından, fark etmeksizin ahlaksız muamelesi görmekten rahatsız olmuyorlar. İki tarafın da emin olduğu birşey var: Her an birbirlerine karşı tetikte olmalılar; ve bu yalnızca cinsiyetlerinden kaynaklanıyor.

Ülkede kadın ve erkeğin anatomik özelliklerinin daha fazla önem taşıması, önyargıların hala yasal muamele görmeleri ve benzeri durumların şaşılmayan getirisi bütün bunlar. Misal, üniversitelerde öğrenci yurtlarının ayrı olması dikkate değer. Erkek öğrencinin kadın öğrencinin odasına girmesinin tabu olduğu bir ortamda kadın-erkek ilişkileri tabii ki de farklı olur. Aynı banyoyu paylaşamayan, yirmi küsür yaşlarında insanların birbirlerinin odalarına arkadaşça girebilmelerine ihtimal vermeyip, anlamsız yasaklara maruz kalmış bir gençliğin uzantısı olan açlık ve daha da derininde kocaman bir sınıf ve cinsiyet eşitsizliğinin getirileri bunlar.

Kimliğimi annemin “kızlık soyadı”yla teyit eden banka hesapları da beni benden alıyor. Küçük takıntıların ağ yaptığı bir beyinin çıktıları gibi görebilirsiniz bütün bunları. Ancak dediğim gibi: Bu kısa filmlerin ardında büyük kadrolar var, köklerini her yerde salan ve tutsaklığı yavaş yavaş daha da kaçınılmaz kılan. Memleketten manzaralar; üç beş kişiye yazılmış bol –izm’li, bi’çimdik –loji ve iki silkmelik –rans’la doldurulmuş akademik makalelerin uzun uzun anlattığı tarifleri birkaç kelimede özetliyor. Gerçeği gerçek yapan yalanı bulmak lazım. Bu da ona buna takmadan, kendinle kavga etmeden bulunmuyor. Aksi, ruhu sökülmüş yeşilliklerde sahte bir neşe koşusu demek, anlamsız bir şarkı eşliğinde - üç hece: Lay-lay-lom!

*Yazarın izni olmadan yayınlamayınız.

Türkiye'de hakim olmak

2010-01-22T23:17:00.000Z

"Yargıya intikal etmiş olay hakkında konuşamayız!" demiyorlar mı, ya da "yüce Türk adaleti en doğru kararı verecektir." İfrit oluyorum. Bu ne ikiyüzlülüktür.

Dün Hrant Dink'in 19 Ocak 2007'ye kadar, onu sevenlerin ve adaletin yerini bulmasını isteyenlerin de o tarihten sonra çektiklerini okudum. Dink, aşağıdaki cümlelerinden ötürü Türklüğe hakaretle suçlanmış, davalar sırasında her türlü taciz ve sataşmaya uğramış, bir de üstüne hüküm giymişti.

Ermeni kimliğinin 'Türk'ten kurtuluş yolu gayet basittir. 'Türk'le uğraşmamak. Ermeni kimliğinin yeni cümlelerini arayacağı alan ise artık hazırdır. Gayrı Ermenistan'la uğraşmak. Türk'ten boşalacak zehirli kanın yerini dolduracak temiz kan, Ermeni'nin Ermenistan'la kuracağı asil damarında mevcuttur.
Çok açık ki burada kastedilen, Ermenilerin Türklere duydukları nefretle kendi kendilerini zehirlemek yerine, enerjilerini Ermenistan'ın iyiliğine harcamaları gerektiği. Ama davaya bakan hakimlerin gözünü öylesine kan bürümüş ki, Dink'i bu sözlerden ötürü altı ay hapse mahkum etmişler. İçlerindeki hayvani coşkuyu da şu satırlara dökmüşler:

Öyle ülke vardır ki bayrağından şort yaparsın, hoşgörülür. Öyle ülke vardır ki ineğine dokunursun, infial yaratır. Öyle millet vardır ki kan dedin mi akla bu toprakların her santiminde bulunan ecdat kanı gelir. ... Bu toprağın her karesi kanla sulanmıştır.

Bir hakim, zaten milliyetçilerin inanmaya can attığı bir yalanı nasıl böyle tesciller, bir insanı köpeklerin önüne nasıl böyle kayıtsızca atar? Sonra da hangi ruh haliyle bu ipe sapa gelmez satırları yazar? Ama dava burada bitmiyor, Yargıtay'a gidiyor. Yargıtay 9. Ceza Dairesi mahkumiyet kararını usulden bozarken, esastan onuyor. Yargıtay başsavcısı karara itiraz ediyor. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun ulu üyeleri, oy çokluğuyla Dink'i suçlu buluyor.

Yargıtay'dan söz açılmışken, Adalet Bakanlığı ile Hakimler ve Savcılar Kurulu arasında sekiz aydır süren 'Yargıtay'a üye seçimleri krizi' aşılmış, Yargıtay'ın boş bulunan 34 üyeliğine atamalar yapılmış. Adalet Bakanı ve müsteşarı, üyelerin oy çokluğuyla seçilmesindense, kendilerine 10 üyelik kontenjan ayrılması için diretmişlerdi. Sonunda sadece üç üye atayabilmişler.

Pazar günü, Yıldırım Türker Mehmet Ali Ağca'nın çıkması şerefine hayatlarına hiç bir şey olmamış gibi devam eden katillerin listesini yapmış:

İpekçi cinayetinin kilit ismi Oral Çelik (hani Malatya’da öldürülen öğretmenle ilgili dava dosyası kaybolmuştu) saygın bir işadamı olmadı mı? Malatyaspor’un başkanı bile oldu. Savcı Doğan Öz ile 7 TİP’linin katili Haluk Kırcı 91’de Bursa Cezaevi’nden ‘yanlışlıkla’ tahliye edilmemiş miydi? 96’da yakalandığı gün İstanbul’da firar etmiş, 99’da yakalanıp 2004’te yine ‘yanlışlıkla’ tahliye edilmemiş miydi? Çatlı’yı hatırlatmaya ne gerek; Susurluk’ta arabadan çıktığında ondan yiğit bir Anadolu delikanlısı, Yılmaz Güney’in sağa bakanı yaratma çabasına girmiş ‘uygar beyaz’ basın erbabını unuttunuz mu? Mehmet Şener’e hiç dokunulamadı.

Ya Ağca’yı eylem yerine kendisinin götürdüğünü söyleyip 10 yılla kurtulan Yavuz Çaylan’a ne demeli? Az kalsın MHP İstanbul İl Başkanı oluyordu. Yalçın Özbey, ki Ağca İpekçi’yi onun öldürdüğünü söylemişti, şimdi Brüksel’de ticaret yapıyor. Uluslararası silah ve uyuşturucu kaçakçısı ve Ağca’nın para kasası Abuzer Uğurlu’nun kaç kere yakalanıp diğer şeref erbabı hempaları gibi mistik yollarla serbest bırakıldığını hatırlıyor musunuz? Balgat katliamının İsa Armağan’ı yedi yıl yatıp çıkmadı mı? Ardında katliamlar olan diğer bir yiğit; İbrahim Çiftçi dört idam kararından sonra tahliye edilip iş hayatına atılmadı mı? MHP Genel Başkanlığı’na adaylığı da neden unutulsun? Bu memlekette bu isimleri say say bitiremeyiz. Üstelik bunlar telaffuz edebildiklerimiz. Bu kirli maşaları, bu gariban psikopatları yetiştiren, örgütleyen, kullanan, onlara şeref, memleketlerine gurur yakıştıranların adlarını açıkça anmak suça girer. Hem de öyle bir suç ki cezasını yukarıda andığım katillerden çok öderim.

Şubat 2009'da, Ergenekon sanığı Şener Eruygur ile GTA Beyin Cerrahisi Servis Şefi Kıdemli Albay Nusret Demircan arasında geçtiği öne sürülen bir telefon görüşmesi, hükümet yanlısı yayın organlarına servis edilmişti. Eğer görüşme doğruysa, Demircan, bir şeyi olmayan Eruygur'un hiç bir tedavi görmeden hastanede yatmasının çıkarabileceği sorunları anlatıyor, Eruygur ise mevcut durumu pek güzel özetliyor:

Nusret Demircan: Siz avukatla görüşün.
Mukaddes Eruygur: Ama bizim avukat beni dinlemiyor ya da ben anlamadım.
Nusret Demircan: Evet, görüşecekti o? Şimdi biz bu işin yatarak şeyini tam olarak çözemedik. O yüzden hastanede şu anda yatıyor gözükecek. Yine tedavisi devam edecek. Yine canı istediği zaman gidecek, yatış yapılacak, bir şey olursa burada olacak, bizim amacımız oydu... En son yorumu son durum olarak biz ne yapalım? Burada mı tutalım, haftalık mı yapalım, aylık, iki ayda bir ya da ayda bir 3-5 doktora müşahade yapıp... Ya da anında taburcu verebilirim.
...
Mukaddes Eruygur: Şimdi bu Zekeriya Öz, 13. mahkemede. İtirazımızı bunlar kapıyor. 12 ve 14. mahkemeler bizdenmiş. ‘Ankara Barosu, İstanbul Barosu hazırız biz’ dediler. Teşekkür ettik herkese.”

Bu örneklerle malumu ilan ediyorum, ama Anayasa Mahkemesi'nin DTP davasını birden gündemine alması, Aralık sonu KCK'ya yapılan operasyonlar, Kozmik Oda aramaları hükümet yanlısı savcıların, polislerin, yargıçların, mahkeme üyelerinin sayesinde mümkün olmadı mı? Yargı, güç savaşında kullanılan bir silah. Başka bir deyişle, bu ülkede gerçekten egemen olmanın tek yolu yargıyı da ele geçirmek.

"Yargı bağımsızlığı"nın gerçekleştirilmesi zor, belki imkansız bir ideal olduğunun farkındayım. Bir ülkenin yürürlükteki tüm kanunları (değiştirilmedikleri sürece) o ülkeyi yönetenlerin siyasi tercihlerinin sonucudur. Belki toplumun gelişmişliğinin göstergesidir. Bazı kanunlar, istenilen yere çekilebilsin, istenilen kişiye/kuruma karşı kullanılabilsin diye bile bile muğlak bırakılır. Polislerin, yargı mensuplarının kendi siyasi görüşleri vardır, onlar da o toplumun içinden çıkarlar. Bazen (ki herhalde en makbulü de budur!) kötü niyetli olmadıları halde, kanıtları, kanunları işlerine geldiği gibi görür, yorumlarlar. Herhalde geceleri huzurla uyurlar.

Bazıları da hükümet tarafından dinlenince küplere biner, yargı yılı törenlerinde laiklikten dem vurur, ama birilerinin birilerini öldürüp bir kaç yılda serbest kalmasına ses çıkarmaz, "bu kanunlarla çalışmak içimize sinmiyor!" demezler. Herkesin derdi kendisi, kendi tayfasıdır çünkü.

Bizim kulağımıza saçma gelen Bülent Arınç'a suikast iddiası, belki savcının, hakimin aklına yatmıştır. Büyük ihtimalle Ergenekon savcıları iddianamelerinin doğruluğuna inanıyorlardır. Hangimiz gerçeği biliyoruz ki?

Allah düşürmesin. Zaten sabit durursak düşmeyiz.

Vestmann Adaları, Türk Korsanlar ve İzlandalı Türk Gudda

2010-01-17T22:10:00.003Z

İzlanda’ya bağlı Vestmann Adaları ülkenin güneybatısında bulunan bir takımadaymış. Bu takımadaların içindeki en büyük ve insan yerleşimi barındıran tek ada Heimaey Adası imiş. Haimaey’de bugün yaklaşık 4.500 kişi yaşamaktaymış. Ayrıca yazları adada 8 milyon kutup martısı barınırmış.

Haimaey, 1627 yılının yazında Mağrip’ten gelen “Türk” korsanlar tarafından istila edilmiş. O zamanlar Mağrip Osmanlı’ya bağlı olduğundan dolayı buradan gelen korsanlara da Türk korsanları denirmiş. Osmanlı himayesi altındaki bu korsanlar, ganimet elde etmek için Avrupalı gemilere saldırırlar veya Avrupa kıyılarına akınlar düzenleyip köle olarak satmak için insan kaçırırlarmış.

1627 yazında Haimaey adasına akın düzenleyen “Türk” korsanların başında Murat Reis bulunmaktaymış. Asıl adı Jan Janszoon van Haarlem olan “Türk korsan” Murat Reis aslen bir Hollandalı. Kendisi “Murat Reis” olmadan önce de büyük bir korsanmış ve bağımsız bir korsan ülkesi olan Salé Cumhuriyeti’nin seçimle iş başına gelmiş ilk cumhurbaşkanıymış. Ancak daha sonra Osmanlı himayesi altındaki Mağrip korsanlarınca yakalanmış. Janszoon, tutsaklığı sırasında Müslümanlığa geçerek Murat Reis olmuş. Doğruluğu kanıtlanmamış olsa da, Murat Reis’in soyundan gelenler arasında, Amerikan’ın eski first lady’si ve kocası Başkan John F. Kennedy öldükten sonra ünlü Yunan armatör Aristotle Onassis ile evlenen Jacqueline Kennedy Onassis ve Casablanca gibi ünlü filmlerin oyuncusu Humphrey Bogart olduğu iddia edilmekte.

Murat Reis’in İzlanda’ya ilk akını fazla verimli geçmemiş ve sadece biraz tuzlu balık ve birkaç hayvan postu ele geçirebilmiş. Ancak Murat Reis’in adamları daha sonra 1627’nin temmuz ayında yaklaşık 2 hafta süren bir Vestmann akınında Haimaey’den 400’e yakın kişiyi köle olarak satmak için kaçırabilmiş. İzlanda tarihinde bu olaya “Tyrkjaránið” yani Türk kaçırmaları denmekteymiş.

Murat Reis‘in kaçırdığı İzlandalılar‘dan 242‘si daha sonra Cezayir‘de köle olarak satılmış. Bu kölelerden bir tanesinin hikâyesi İzlanda‘da ünlü olmuş. İzlandalılar‘ın “Tyrkja-Gudda” (Türk Gudda) dedikleri bu köle kadının ismi Guðríður Símonardóttir imiş. Türk Gudda 1598’de doğmuş. Yani Murat Reis’in adamları tarafından İzlanda’dan kaçırıldığı sırada 29 yaşındaymış. Türk Gudda kaçırılmadan önce bir balıkçı ile evliymiş ve kendisi bir anneymiş. Murat Reis’in adamları Türk Gudda’yı Cezayir’de cariye olarak satmışlar. Türk Gudda yaklaşık on yıl boyunca cariye olarak yaşamış. Daha sonra Danimarka Kralı 4. Christian (İzlanda o zamanlar Danimarka’ya bağlı), İzlanda’dan kaçırılan bu kölelerin bir kısmını geri satın alıp Danimarka’ya getirtmiş. İşte Türk Gudda da bu Danimarka’ya getirtilen grubun içindeymiş.

Danimarka’ya gelen Türk Gudda’ya köle olmadan önceki dini ve dili öğretilmek istenmiş. Türk Gudda’ya eski dinini öğretme görevi o zamanlar ilahiyat öğrencisi olan Hallgrímur Pétursson’a verilmiş. Hallgrímur Pétursson, İzlanda tarihinin en büyük şairlerinden sayılırmış ve İzlanda’nın başkenti Reykjavik’de bulunan ülkenin en büyük kilisesi Hallgrímskirkja onun adını taşırmış. Türk Gudda, Hallgrímur Pétursson kendisine eski dinini öğretirken ondan hamile kalmış. Bu sırada eski kocasının öldüğünü öğrenen Türk Gudda, Hallgrímur ile evlenebilmiş. Evlendikleri zaman Türk Gudda’nın yaşı, Hallgrímur’un yaşının iki katıymış.

Jakob Jónsson, 1952 yılında Türk Gudda hakkında epik bir oyun yazmış. 2001 yılında ise Steinunn Johannesdottir, "Reisubók Guðríðar Símonardóttur" (Gudridur’un Yolculuğu) başlığı altında bir kitap yazmış ve bu kitap aylarca İzlanda’da en çok satan kitaplar listesinde yer almış.

Tarih bazen ne kadar garip hikâyelerle karşımıza çıkıyor!

Ozan Şakar, Ocak 2010

Kaynak: Wikipedia dedektifliği, Wikimedia Commons

Sınıflar ve kimlikler

2009-12-19T22:05:00.010Z

Önce Efe Peker yazmıştı 11 Kasım'da Radikal 2'de: "Günümüzde geniş kitlelerin özellikle iktisadi yaşamları üzerinde söz sahibi olmasının engellenmesi koşuluyla demokrasinin konuşulagelmesi boşuna değil. Türkçeleştirerek söylersek: 'Yediğin etnik ve dini demokratik kimlikler senin olsun' der Zizek, 'bana biraz gördüğün kapitalist üretim ilişkilerinden bahset!'” 11 Aralık'ta Bursa'da bir maden ocağında 19 işçinin göçük altında kalarak hayatını kaybetmesinin ardından da, 15 Aralık'ta Yeni Şafak'ta Kürşat Bumin, 17 Aralık'ta Radikal'de Nuray Mert aynı konuda yazdılar. Sorun şu: Kimlikler ve kişisel özgürlükler üzerine bu kadar konuşuyoruz, ama sınıf eşitsizliği konusunu çoktandır kapatmışız. Bir doğa kanunu gibi kabullenmişiz.

AKP bir yandan demokratik açılım diyor, bir yandan işçilerin hoşnutsuzluklarını dile getirmelerine karşı çok tahammülsüz. Unutmamalıyız asla: AKP'nin bireysel özgürlüklerin savunucusu kesilmesi, onu sosyal demokrat yapmıyor. Sosyal hakları geliştirmeyip sadaka dağıtıyor, maden ocağında gerekli denetimleri yapmayıp ölenlerin yakınlarına para veriyorlar. Sonra da hükümet yanlısı gazeteler yazıyor, "devlet ölenlerin yakınlarına sahip çıktı!"

Kürt sorununun sadece "ekonomik eşitsizlik"ten kaynaklandığı ve bölgeye yapılacak yatırımlarla çözülebileceği, devlet ideolojisinin sürdürülebilmesi uğruna Kürt kimliğini görmezden gelenlerin, baskı altına alanların en büyük argümanı oldu yıllarca. Benim savunduğum, asla bu değil.

Merak ettiğim, kimlikler arasındaki ayrımcılığın ekonomik sebepleri ve sonuçları. Bu tartışılmadığı sürece, kimliklere özgürlük tartışmaları havada ve sembolik kalıyor. Örneğin ekonomik daralma dönemlerinde birden göçmenlere tahammülsüzlük başgösterir. Hoşgörüsüzlük, sınırlı ekonomik kaynak üzerinde hak iddia edenleri eleyebilmek için icat edilen bir bahanedir. Erkeklerin kadınların, eşcinsellerin ve göçmenlerin becerileri ve toplumda oynamaları gereken rol konusunda hala etmekten bıkmadıkları imaların ardında da aynı neden var.

Öte yandan, eğitimli ve orta sınıf göçmenlerin, kimlik farklılıklarını çok da sorun etmedikleri, içinde bulundukları topluma kolayca entegre olabildikleri söylenir. Ya da ancak topluma entegre olabilenlerin belli bir konuma gelebildiği. Yani bir grup, diğerine göre daha çok emek harcamak zorunda.

Ancak burada, göçmenler ve azınlıklar arasında ayrım yapmak gerek. Bu ayrım her zaman kolay olmayabilir, çünkü göçmenler zamanla azınlığa dönüşür. Ancak şunu biliyoruz, daha önce de yazdım: Kürtler'e göçmen muamelesi yapamayız. Kürt çocuklar Türkçe öğrenmek zorunda oldukları için daha ilkokulda yaşıtları Türkler'e kıyasla geri kalmaya başlıyorlar. Halbuki Kürtçe eğitim görüp, orta öğrenimden itibaren Türkçe'yi zorunlu ders olarak alsalar, herkes için daha adaletli bir çözüm olmaz mı?

Ekonomik adaletsizlikler kimliklerin marjinalleşmesine, kimlikler arası kutuplaşmanın ve karşılıklı tahammülsüzlüğün içinden çıkılmaz hale gelmesine neden oluyor. Tahammülsüzlük, ayrımcılık ve kimlikleri baskılama çabası, ekonomik adaletsizlikleri artırıyor. Bunlar konuşulmadan yapılan açılım ise sembolik olmaktan öteye gidemiyor.

Yanlış dala tutunmak

2009-12-12T12:51:00.003Z

Olaylarda, insanlarda ve fikirlerde anlam, doğruluk aramak, bilemediğimizi uydurmak, bir uydurduktan sonra da kafamızda kurduğumuz hikayeye uymayan her şeyi görmezden gelmek yalnız insana mahsus bir şey herhalde. Akıl da olanı olduğu gibi göreceği yerde, tüm enerjisini bir zamanlar yazdığı hikayeye inanmaya devam edebilmek, kendini hep haklı çıkarabilmek için harcıyor.

En akıllı insanların en olmayacak şeyleri nasıl söylemeye, yazmaya devam edebildiklerinin tek açıklaması bu olabilir. Gerçi bazen merak ediyorum, bu söylediklerinden not alacak, para kazanacak olsalar aynı aymazlığı sürdürebilirler miydi. Belki en olmayacak şeyleri söyleyenlerin başarılı, saygıdeğer hayatlarını devam ettirebilmelerini de böyle açıklamalı. İnsan kafasını sadece çalıştırması gerektiğinde çalıştırıyor çünkü.

İyi ki DTP kapatıldı! diyorlar. Bunlara sorsan herkesten vatansever. Peki şimdiye kadar bu kadar partinin kapatılmasının kime ne faydası olmuş acaba? Dünya yansın, yeter ki kafalarındaki fikir yaşasın. O küçümsedikleri gericilerin yaptığı cihaddan ne farkı var bunun? Onlar vatanı değil, kafalarındaki fikri, en çok da kendilerini seviyorlar.

Ben özgürüm, kimseye boyun eğmem, kimseyi dinlemem, istediğimi söyler, istediğimi yaparım diyorlar. Böyle mutlak bir özgürlük bedelsiz değildir. Etrafınızdakilerin tahammülünü, boyun eğmesini, korkmasını, susmasını, idare etmesini gerektirir. Birine ya onları ciddiye almamızı gerektirmeyecek bir uzaklıktaysak tahammül edebiliriz, ya onlardan bir medet umuyorsak, ya da onlara gerçek bir sevgiyle bağlıysak.

Sevgi demişken... Sevgi, arkadaşlık, muhabbet diye diye öyle çok şeyi görmezden geliyoruz, unutuyoruz ki. Her şey kutsallığını kaybetse, tüm dinlerin, ideolojilerin yalanlığı kanıtlanmış olsa, tek tutunacak dalımız sevgi, arkadaşlık, aile. Ama sevgi için kapı paspası olmanın da lüzumu yok. Amiyane ama doğru: Bazen yalnızlık, gerçekten sevginizi hak eden, sevgisini hak ettiğiniz insanlarla karşılaşana kadar ödemeniz gereken bedel, geçirdiğiniz süre. Kimse mutluluğun doğuştan gelen bir hak olduğunu söylemedi.

Bütün dallar kırıldığında neye tutunmalı? Adalet duygusu belki. İnsanın hayattaki her hareketinin, her sözünün uyması gereken tek kriter olmalı bence: Bu birinin hayatını kolaylaştıracak mı, güzelleştirecek mi? Tabii birinin hayatını kolaylaştırmanın, güzelleştirmenin ne demek olduğunu, insanın kendi değer yargıları belirler. Para kazanılan her iş değerlidir, birilerinin işine yarar denebilir. Herkes kendi hayatını kolaylaştırsın denebilir. İnsan birine iyilik yapacağım derken kötülük de edebilir. Ama benim aklımdaki soru bu.

En önemlisi ama, güçlü olmalı. Yanlış dallara tutunmak zorunda hissetmeyecek kadar güçlü.

Resim: "Baobap ağacı," Antoine de Saint-Exupéry'nin Küçük Prens kitabından.

Deliliğe Övgü Değil Arsız Akılcılığa Yergi II: Akılcılık Bekleme Salonu ve Olmamış Köpeğim

2009-12-04T13:05:00.007Z

“Mavi sular akmalı yanından zaman zaman. Siyah üçgen kar yağmalı üstüne üstüne. Olmayanların parlak gölgelerinin içinden yürümeli adım adım. Keşfetmeli, rastlamamalı. Bilerek bulmalı, tesadüfi değil. Bilinçsizce farkında olmalı ama. Bak burası önemli: Bilinçsizce bilmeli. Bilinçsizce. Hesapsız. Hesabı kitabı kaldır; bakkal defterinin eciş bücüş yazılmış harfleri, kırışmış yaprakları kadar çirkin olma diyorum. Veresiye alma, alasıya hiç verme de demiş olabilirim. İllaki veresin varsa, verdiğinin birkaç zaman dilimi sonrasında bindireceği faize bel bağlama. Olmayanla olanın arasında gidip gelirken, bunun farkında olduğun sürece bulunduğun o araf noktasının değerini anla.”

“Delirtme de delir. ‘Delirtme adamı!’ diye bağıran adamın aklına gül. Acıkınca sinemaya götür. ‘Oku,’ de ona, ‘Oku biraz!’ Aval aval bakacaktır yüzüne, kovacaktır ‘allahın manyağı’ dercesine. Hiç oralı olma. Çıldırma sakın kimseyle doğrun yanlışın tutmuyor diye; ya da çıldır ama olmayanlar için çıldır, olduklarını sananlar için değil. Tutsaklığın pençesinde durum değerlendirmesi yapamamanın acizliğine acı. Ve kudur kudurabildiğin kadar. Sakın aşı olma. Sakın ama sakın film izleme canın film izlemek istediğinde. Mutluluğun anlık bir tatmin olduğunun, rahatsız bir huzurun insana ne güzellikler yapabileceğinin farkına var. Yoğunluk şahane, ‘öylesinelik’ parasız bir darphane; bunu böyle bil.”

“Kulağa hoş geleni, karşındakinin, çıkar beklediğin kitlenin gönlüne cevap verecek sözleri değil; bizzat kendi içine hoş geleni, karşındakini memnun etmese de iyilik edeni de. Amaç odaklı pazarlama taktikler yarışmasında sonuncu olursun, ama rahat uyursun. Ya da mutlu bir uyanıksındır, için aydınlık çevren karanlık gecelerde… ah işte bu gecelerin kıymetini, en çok bu gecelerin kıymetini bil.”

Bir köpeğim olsa böyle nasihat ederdim; evet köpek. Çıkarcı akılcılığın ortasında yalpalarken – neyse ki sürüyle insan var bu anlamsız akılıcılık bekleme salonunda da yere düşmüyoruz – yapmacık sarhoşluğun dumanlı kafası, buz tutmuş caddelere paralel uçuruyor. Ne ayak ne bacak… Hiçbirine gerek yok; sahi ne ayak, ne ayak hem küreselleşip hem de dünyayı kurtarmak? Homojen dünya daha mı kolay kurtarılıyor? Ben hiç dünya kurtarmadım da, bilmiyorum.

Yıllarca karşılaştırmalı üstünlüğe dayalı bir alışverişte dünya. Dağlar, göller, iklim ve daha birçok fiziksel özelliğe bağlı olarak birtakım üstünlükler geliştirdi dedik milletler. İşbirliğiyle bunlardan yararlanabiliriz dedi büyükler. Alışveriş edilen mallar dünyanın her bir tarafında uçuşurken bir de bakmışız, atmosfere gönderdiğimiz o sinsi gazları öylesine fazlalaştırmışız ki, okyanuslara bile bir of çektirdik; fenalar getirttik; bastı da bastı. Hesapsız, arsız ticaretin pis gazlarını tekrar ticaret etmekte bulduk çözümü.

Gerçeği gerçek sayıp olmayanı kestirip attırılmış zamanlarda her şeyi biliyoruz sanırız ve bu bilginin üstünlüğünden öylesine emin oluruz ki, bunu bir promosyon aracı olarak kullanırız. Bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olmayı ayıplarken, henüz bilginin ne anlama geldiğini, o bilgiye nasıl sahip olduğumuzu ve en başa dönüp gerçeği bulmayı çoktaaan es geçmiş oluruz. Bunu yaptığımızda da ancak bir köpek gülebilir halimize, diğerleri düşünürken derin derin.

Milyarlarca insanın toplu davranışlarıyla şekillenenlerin açıklanabilirlikleri vardır. Milyonlara, binlere, yüzlere, onlara iner bu, kişilere sonra; ve işte bu noktadan sonrası anlamsızdır, zaman kaybıdır. Fikirlerin uzadığı bir bulut düşlemek lazım bu noktada. Kendi beynini o seviyeye yükseltmeli. O fikilerle sohbet etmeli beyni astral yolculuğa çıkmış kafasında. Çünkü sorgulama kesilince şaşırtıcı durumlar ortaya çıkar. Ne ara bu kadar bencilleştik ve başkalarının hayatlarına merakımızın derecesi basit ayrıntılarda takılı kalıp, basit temelleri baz alıp sosyal bir promosyon peşinde gözlerimiz kör ilerlemeye başladık, diye sorarsın köpeğe. Pati atar sana.

İki kişilik bütünlüklerin anlamsız anlamdırmacıları ise en çok güldüren sahnedir kuçuyu. Bağımsızlık peşindeyiz derken elde edilebilen özgürlük alanıyla daha da köleleşen kadınlar ve bunun doğru olduğunu sanan başka kadınlar var; hayatlarındaki kadınları ya bir çiçek kişvesi altında aciz bir yaratık ya da ilgisiz tavırların hapsettiği bir paspas gibi gören erkekler var. Yalan yanlışların arasında sindirerek yaşanan anlamsızlıklara boyundan büyük isimler koymaya kuyruk sallanır ancak.

Koskoca evrenden topluma, toplumdan küçük topluluklara, sonrasında ikili topluluklara ve en sonunda bireylere inerken görülen istikrarlı anlamsızlık, deliliği her zaman daha kutsal sayar gibi gözükse de; gerçek bu değildir. Gerçek, arsız akılcılığın maskelediği anlamsız düzendir; somuta inanmadan hayale dönenlerin dünyasını, ha o güzel dünyayı oluşturandır; ama daha da özeli o dünyayı keşfeden 'güzel'lerdir. Neoliberal sistemleri artık “libere etmeli”! İrrasyonel sistemi rasyonelize eden irrasyonel** açıklamaların ortasında kuçu sallamak büyük erdem.

Nihan Akyelken, Oxford

Not: Kullanılan resmin kaynağı: http://planb.com.tr/seksek/wp-content/9679.kucukresim.jpg
** David Harvey'nin Ekonomik Kriz için kullandığı "... an irrational rationalizer of an irrational system..." tanımlamasından esinlenmiştir.

Devoid of substance

2009-11-21T23:24:00.005Z

Facebook has more than 300 million active users. Twitter is thought to have 25 million users. Myspace has over 75 million people. Tough the data is not very clear, it seems that there are probably more than 200 million blogs worldwide. It looks like it is time we stopped calling online social media a virtual reality and started calling it the reality of the virtual*.

What all those sites/blogs have in common is the apparent transparency of the people contributing to them. What you post on those sites is generally available to many, if not all, people to see immediately. However, what is not clear is who are those people posting all this “information” on the web. Is it us?

What do we mean by us? I think it is not too far-fetched to suggest that when we say “us”, there are usually two different “us”: the private us and the public us. The private us is the person who usually freely and openly shares his identity and his views/ideas about his social environment and the world at large with his immediate circle of close friends, close family members etc. The public us is the person who engages socially with a much broader range of people including acquaintances, distant relatives, colleagues, employers, teachers etc. One should also include here interactions with government agencies and their extensions. The public us is the person whose position in society is determined by both his ideas and actions and also by his perception of others at large. The public us can be distinct from the private us by virtue of the fact that a big part of the information about us is filtered out either through a self-selection mechanism by us (either deliberately or simply by following socially accepted norms) or by a distorted perception of us by others. However, with the advance of the reality of the virtual world, the distinction between the public us and the private us is getting very blurred. The public us interacting socially online is really becoming the private us through the illusion of transparency. What we post on the internet is determining who we are privately and determining our position in the space of social interactions. However, though those things we - almost in a highly exhibitionistic style – post on the internet seem to make us transparent, do they really show who we are privately?

My answer is absolutely not. On the contrary, the advance of the reality of the virtual is reducing a mass majority of us into substanceless subjects. By substance, I mean it that really creates our own reality. Substance can only be achieved critically and in its most simplistic form, it is comments/criticisms that we have on social reality. Wholly conformist parroting of general norms and views cannot be called substance in this sense. A person parroting everything as it comes to him is simply acting as a transparent instrument with no substance that allows general norms and views to pass through him with no hindrance. And it is this act of conformism that reduces us to substanceless subjects, mouthpieces of the dominant narrative.

By conformism, I do not simply mean things that we post on the internet that conform to the dominant narrative. The dominant narrative here is what tells us how to live our lives, how to produce, how to consume, how to interact socially; in short, how one should act. Most importantly, conformism includes what we do not post, what we filter out through an act of self-censorship. How many people can easily post something that is wildly critical of their employer, their colleagues, their professors, their schools, their social environment with their name appearing in the signature part of the post? Yes, of course, some can: those who are brave enough or those who have got nothing to lose can and do. And indeed, anonymous posts full of rants are possible, but it also implies the poster is a non-entity; someone without a signature does not really exist. Anyways, it is not this non-existence that is the issue here. The key issue here is that online social media, though it apparently makes us more transparent, reduces us to post things that are devoid of any real substance. What usually remains is conformist or harmless status updates, blog articles, photos, videos etc that cannot be perceived as a threat by anyone and cannot be used against us. It is the very fear that what we post may fall into “the wrong hands” that prevents many of us from putting anything that exhibits discontent. Many of us will think more than once before publishing an online post that is highly critical of someone/something who has the power to pass judgement on us, who has a say in our future and who can at the same time track our post.

Many actually see the rise of the reality of the virtual as supremely liberating since it provides channels for the hitherto unheard masses with a platform through which they can channel their views. Some people are of the opinion that this is the advance of true participatory democracy where all voices can, at least in theory, be equally heard. However, I think for many it is completely the opposite. By providing such an open platform, it has scared many people and prevented them from declaring their true discontent, true non-conformist criticism; in short it has reduced people into substanceless subjects. Even the surveillance culture of the Stalinist era –when most people would be tracked by the state and even children would be encouraged to inform on their parents – cannot compete with this situation. The surveillance here is much more subtle and much deeper – we do not really know who might be watching or who might watch in the future. It is the very individual who is in the same situation as someone whose house is constantly bugged, but does not know who the bugger might be or what the bugger does with what he hears! Could someone who is bugged non-stop talk freely? Well, it is the same with social media. It is this unfreedom that leads to totally unquestioned self-censorship.

One may be tempted to ask “why the fuss? I do not post any substantial, non-conformist criticism on the internet that may be used against me by anyone, so what? It is all a silly game anyway.” It may very well be for the time being, however it is very clear that what we call social relations and interactions are moving online at a very rapid speed and we spend more and more time socially on the internet. It is no longer right to call this presence virtual reality, but the reality of the virtual. In any case, there is a real threat that this unquestioned, almost natural self-censorship leads to the creation of individuals for whom being devoid of substance is natural. When the path to substance is closed, the individual falls back into a substanceless world, where the only thing that is permissible is what is completely harmless. Social online media makes everything more transparent, allows everyone to speak their minds freely... as long as they do not really say anything. Existence without substance!

Online social media sterilizes our minds and it is the fact that the substanceless virtual is becoming more and more the reality itself that is really worrying for those seeking substance.

Ozan Şakar, November 2009

*”The reality of the virtual” is the title of the documentary/lecture film about Slovaj Zizek
Note: Above photo from Wikimedia Commons

AKP Kürt sorununu gerçekten çözmek istiyor mu?

2009-11-19T20:28:00.001Z

AKP’nin Kürt açılımı tamamen durmuş gibi görünmekte. Peki, AKP Kürt sorununu gerçekten çözmek istiyor mu? Sadece kimin gerçekten izlediği belli olmayan bir TRT Şeş kanalı açmakla, birkaç köyden eski Kürtçe adlarıyla bahsetmekle veya dağdan üç beş PKK’lı indirmekle Kürt sorununu çözebileceğini sanmak kimin aklına yatıyor?

Eşitsizlik, adaletsizlik ve özgürlük kısıtlamalarının tetiklediği Kürt sorununun çözümüne ancak formel/hukuki yollara başvurarak, yani her yurttaşın gerçek eşitliğini ve gerçek özgürlüğünü adaletli bir şekilde anayasal güvence altına alarak başlanabilir. AKP ise bu formel/hukuki çözüme, yani anayasal güvence meselesine hiç sıcak bakıyora benzemiyor; tam tersine AKP burada ikili bir oyun oynamakta. Bu ikili oyun şu: Yasal değişikliklerin olabilmesi için mecliste geniş çaplı bir mutabakatın olması lazım. Bu mutabakatı sağlayabilmek için AKP’nin daha geniş görüşlü olması ve muhalefet partilerinin hassasiyetlerini dikkate alması şart. Geniş çaplı destek olmadan getirilen değişim çok daha büyük sıkıntılara yol açabilir. Ancak AKP geniş çaplı mutabakat sağlamaya çalışmak yerine, bunun tam tersini yaparak, örneğin olası yasa değişikliği gündemini meclise 10 Kasım’da getirerek çözümü en baştan yokuşa sürdü. Atatürk’ün ölüm yıldönümü olan – ve CHP’nin doğal olarak hassas olduğu – bu tarihte mecliste böyle bir görüşmenin büyük bir açmaza sürükleneceğini AKP’nin bilmemesi imkânsız idi. Ama AKP’nin istediği de zaten buymuş gibi geliyor: formel/hukuki değişimin engellenmesi. AKP, gündemi bu tarihe getirerek hem anayasal değişikliğin ihtiyacı olan zeminin sağlanmasının önünü en baştan tıkadı, hem de açmazın sorumlusu olarak CHP’yi öne sürerek kendi demokratlığını sözde kanıtlamış oldu. (MHP’nin hiçbir koşulda bu değişimi desteklemeyeceğini kendi söylemlerinden zaten biliyoruz. Onun için bu konuda sadece değişime prensipte karşı olmayabilecek CHP’den bahsediyorum.)

AKP ne kadar mazlum demokrat kisvesi altında halkın büyükçe bir kesiminin desteğini yanına çekse de, aslında kendisi, şu anda yürürlükte olan ve darbe sonrası militarist zihniyet içerisinde ortaya çıkmış 1982 anayasasından o kadar da rahatsız olmasa gerek. Sonuçta AKP’nin başa gelmesini sağlayan, ya da en azından başa gelebilme ihtimalinin önünü açan da bu anayasa. Kendi iktidarının meşru zemini olarak görülen bir anayasayı AKP neden sevmesin! 80 öncesi solunu Türkiye topraklarından silip, AKP’nin ortaya çıkan dev boşluğu kendisine yer edinmesine olanak sağlayan bu anayasa değil miydi? Gene aynı şekilde solun yok edilmesi, ya da yok olmayanların dönüşüp AKP destekçisi liberallere dönüşmesi, AKP’nin karşısına çıkabilecek olan en büyük alternatifi ortadan kaldırmayı sağlamadı mı? Ayrıca metafiziksel bir devlet kavramının bekasını yurttaşlığın üzerinde tutan bu zemin, AKP’nin elindeki en büyük güç kaynağı değil mi? AKP’nin bu gücü kendi istediği biçimde kullandığı konusunda şüpheye mahal bırakmayacak kadar çok sayıda durumun karşımıza çıkmadığını iddia edebilir miyiz?

Peki, AKP gerçek eşitlik, adalet ve özgürlüğün formel/hukuki biçimde anayasa güvencesi altına alınmasını neden istemiyor olabilir? Bunun cevabı açık: Çünkü formel/hukuki değişim, gerçek değişimin önünü açacak; AKP ise hiç de gerçek bir değişim istermiş gibi görünmüyor. Yurttaşlar kendilerini korkmadan ifade edebilecek formel/hukuki zemini elde ederlerse, işte o zaman gerçek eşitliği, gerçek adaleti ve gerçek özgürlüğü, kısacası gerçek bir değişimi talep edebilir ve ele geçirebilir olacaklar.

Ve işte o zaman Türkiye’nin senelik kişi başına geliri 2000 doların altında olup, fakirliği geçelim açlıktan sürünen doğudaki şehirleri (bu şehirlerin tam listesini bulmak imkânsız, nitekim TÜİK 2002 yılından itibaren il bazında gelir istatistiği yapmayı bırakmış!), gerçek bir değişimi talep edebilir ve ele geçirebilir olacaklar.

Ve işte o zaman İstanbul’un selli, çamurlu, aç varoşlarında yaşamaya çalışan, seccadeleri üzerinde elleri gökyüzüne uzanmış, iki göz evlerinin küçük pencerelerinden gökdelenlere hayretle bakanlar gerçek bir değişimi talep edebilir ve ele geçirebilir olacaklar.

Ve işte o zaman AKP’nin 7 yıllık iktidarı döneminde işsizler kervanına katılan fazladan 1,1 milyon kişi “biz hastalandığımızda rabbimiz neden bize de Cleveland demiyor?” diye sormaya başlayarak gerçek bir değişimi talep edebilir ve ele geçirebilir olacaklar.

Ve işte o zaman AKP’nin “Şikâyet etmeyin; fakirlik de dâhil her şey Allah’tan gelir. Siz en iyisi hamd edin” diye uyuşturduğu kitleler gerçek bir değişimi talep edebilir ve ele geçirebilir olacaklar.

Bu insanlar bu değişimi bugün talep edemiyorsa, bunun nedeni TRT Şeş’te Kürtçe şarkılar çalarken birilerinin kafalarında nurlu coplar kırabileceği korkusu taşıyor olmasındandır.

Ha gayret o zaman. Göstermelik demokratlığı bıraksınlar ve görelim bakalım bu bir şeytan aldatması mı, yoksa gerçek bir özgürlük, eşitlik ve adalet özlemi mi…

Ozan Şakar, Kasım 2009

Not: Üstteki resim James (Jim) Gordon'a aittir. Bazı hakları saklıdır. Daha fazla bilgi için tıklayın. Kaynak - Wikimedia Commons

İklim Değişikliği: Sosyal Sermayenin İşlemci Hızıyla Doğa Kanunları

2009-11-17T23:33:00.007Z

Hızlı dünyaya ayak uydurmak adına serbest piyasada birer dolar işareti kadar kıvrak gezinirken, dünyanın gelmiş geçmiş en büyük pazar başarısızlığı kapıya dayandı bile. Küresel ısınmaya bağlı olarak hızlı bir iklim değişikliğiyle karşı karşıyayız. Gelecekle şimdiki zaman arasında kuşaklararası bir adalet bağının sağlanması artık tercihten çok, zorunluluktur. Adalet bağını güçlendirebilecekler arasında, elektronik postaların sonlarına iliştirilmiş “Bunu yazıcıya göndermeden önce bir kez daha düşünün!” uyarısı gelmiyor ne yazık ki. Çok daha derin sosyal sorumluluk gerektiren ve beraberinde önemli ahlaki çarpıklıkları ve eşitsizlikleri açığa çıkaran bir tehdittir iklim değişikliği.

Amerika gibi bir üretim devi, Çin ve Hindistan gibi baş döndürücü ekonomik gelişimleriyle bol miktarda emisyon üreten ülkelerin eksikliği ve anlaşmanın geniş bir vizyona sahip olmaması, Kyoto Protokolü’nü, felaketin etkilerini önlemede oldukça başarısız kıldı. Karbon ticaretini ortaya çıkardığı için Kyoto’yu başarılı sayanlar, anlaşılan, ikinci pazarların yarattığı haksız sonuçlarını, küresel olarak hissettiğimiz ekonomik krizle bile anlayamadı.
Yansımalarından medet umulan küresel anlaşmalardan önce, sorunla birlikte belirginleşen sosyal çarpıklıklar dikkat çekicidir. Bir bölgenin coğrafi özellikleri, uzun zamandır ekonomik kalkınmada önemli bir etken olarak kabul edilmiyor. Yapılan araştırmalar, bölgenin topografik özelliklerinden daha çok bölgedeki kurumsallaşmanın önemini vurguluyor; bölgenin gelişmişliği bir anlamda toprakların içine işlemiş normlarda bitiyor. İklim değişikliği ise, ilk bakışta bu eğilimi bozan bir tehdit gibi görülebilir; zira doğayla toplum ilk defa bu kadar belirgin bir şekilde karşı karşıya geldi! Daha derinine inip incelendiğinde, sorunun sosyal adaleti sağlayıcı kurumların eksikliği ve toplumların etik özelliklerini yitirmesi, sonuç olarak da bunların toplumda ve nihayet doğada derin etkiler bırakmasından ibaret olduğunu görmek çok zor değil.

“İklim değişir, ben değişmem. Cümleten ısınalım!” diyen bir kısım üretici ve tüketici, sığ bir vizyonu daha açık gösteremezdi. Çok ilginçtir ki; koskoca buzulların erimesi, sonsuz saydığımız havanın içine süzülen minik partiküllerle korkunç zararlar görüyor olması ve yüzyıllardır tarihlerinden az çok emin olduğumuz büyük zaman dilimleri olan yaz ve kışın bile birbirine girmesini kabullenmişken, bireylerin kimi alışkanlıklarını değiştirmesi, sosyal sorumluluk bilinciyle özel yaşamlarındaki kolaylıklardan çok hafif ödün vermeleri söz konusu bile olamıyor. Çoğu maddi sahiplenmişliklerin sosyal statü olarak görüldüğü yeni gelişmekte olan ülkelerin genel değerleri ve kurumları da yavaşa yavaş oluşmaktadır. Bunların oluşumundaki bayağılıklar, kimi toplumları fayda bazlı ilişkilerle elde edilen bireysel tatminlere fazlasıyla bağlı kıldı. Sözde savundukları ve kendi bireysel ve iş hayatlarında yaptıkları arasındaki uçurumun derinliğinde kaybolmak işten bile değil. Doğaya karşı açılmış bir savaştan ziyade, insanın bizzat kendisine ve hayata karşı farketmeden başlattığı bu ürkütücü umarsızlık, piyasanın hem tüketim hem de üretim kısmında geçerlidir.

Turnusol kağıdıymışçasına, politikacıların ayırgacı olarak da işe yarar iklim değişikliğine verilen tepkiler. Antony Giddens’ın kendi paradoksu olarak ifade ettiği, iklim değişikliğinin etkilerinin uzun dönemde hissedileceği, ancak etkilerin hemen öncesinde alınacak önlemlerin çok geç olacağı gerçeği, politikacıları açık bir düelloya çağırıyor! Uzun dönemde etkisi hissedilecek bir tehdide karşı bugün alınması gereken ve görünüşte piyasaya yani oyverenlere darbe vurabileceği düşünülen önlemler, çoğu zaman oy ve destek kaygısı taşıyan bir popülist politikacının işine gelmez. Ünlü bir bölge planlamacısı ve sosyal teorist Bent Flyjberg, Avrupa ulaşım altyapısı projelerinde karar verme mekanizmasının rasyonelizm adı altında rasyonelizasyon (yapılanın amaçtan kayıp, yapılmışa kişisel çıkarlar doğrultusunda neden yaratma) aracılığıyla yapılan ikiyüzlülükleri açık bir şekilde göstermiştir. Sosyal bir gerekçeyi bahane olarak sunup, kişisel çıkarlara cevap veren girişimlerin sosyal bütünlük ve eşitlik üzerindeki olumsuz etkisi ortadadır. Londra’nın şehir merkezinde ilk defa trafik vergisi uygulayan Ken Livingstone, gelmiş geçmiş en radikal ulaşım politikasına imza atarken, aldığı tepkilerin haddi hesabı yoktu. Ancak, girişimin üzerinden henüz altı yıl geçmiş olmasına rağmen, trafik yoğunluğunda görülen azalma ve bunu takiben uzun dönemde enerji bağımlılığının düşmesi, karar mekanizmasının yalnızca tek zamanlı işlememesi gerektiğini, idealizm ve kimi zaman radikal alınan kararların sosyal sürdürülebilirliğin üstündeki etkisine güzel bir örnek. Tam tersi olarak da, Bush’un yaptığı gibi, bilim adamlarının bile üzerinde hemfikir olmadığını söyleyerek, “Daha bilinmeyen bir sorun için neden çözüm üretelim?” gibisinden harika söylemlerde bulunulabilir!

Sonuç olarak, iklim değişikliği, artık gözle görülür bir şekilde hissedilen fizilsel bulguların sosyal nedenleri ve verilen fiziksel tepkilerin sosyal yansımaları ve açılımları açısından, hem ürkütücü hem de yararlı bir laboratuar gibi. Bilinçsizlik, tepkisizlik, politik yozlaşma ve eşitsizliğin belirginleştiği göz ardı edilemez bir sorun. Serbestliği vahşileştirmeden, gelişmişliği kirletmeden, çok az da olsa başkalarını düşünerek de yaşanabilir.

Nihan Akyelken, Oxford

How does a catholic electrician watch birds?

2009-11-09T19:15:00.001Z

Once upon a time there were nation-states. They tried to impose a mythological single identity on their people. By the time children of nation-states were old enough to be able to write their names, they were already being infused with their national identity – which they were happy with. What else was there? There was a single way of looking at things, a single way of doing things, a single type of reasoning. National identity was the social glue that held everyone together in a state of non-conflict. When there is only one way of doing things, there can’t be much conflict between different identities and types of reasoning as there are no different identities and types of reasoning.

However, as time went by, “others” joined in the party. Some of those others came onshore by ship, some were simply discovered that they were always there, but the national had simply wanted not to see those. Were they even people?

The nationals realised that those others were indeed people. But they were a “different” sort of people with “different” cultures. But that was fine. They could simply become nationals by adopting the national identity and become “one of us”. Or perhaps, the nationals could simply invent a new term and call it multiculturalism... Each in her own culture happily seeing the world around her in a single way of reasoning, her own cultural world.

However, as time went by, this started to no longer work. When different cultures, which were hitherto separated, somehow met each other for certain issues, they had to choose. But which way to go? If there was no common ground between different world views, how would you reach a conclusion? “Conflict is inevitable”, some said. “A clash of civilizations is what we will see”, some forewarned. “We are at war, and you are either with us or against us”, said a democratic cowboy, who had narrowly won an election with votes in a state governed by his brother, and whose father was also a previous chieftain who was formerly the head of the intelligence agency of the tribe.

Some more time went by and a new concept appeared in place of multiculturalism: individuals with multiple identities. In fact, nothing was new about this concept. People could always be a catholic, a Milan supporter, a husband, a father, an electrician, a bird-watcher, a traveller, a pasta lover... All at the same time! The problem was that it looked as if one of those identities always came to dominate all the others and shape them. A catholic father would behave as a catholic father should behave, and support Milan as a catholic would support Milan and watch birds as a catholic would watch birds. “Multiple identities had been hijacked by a single identity”, some could say. “Let’s bring multiple identities back and make sure they remain multiple, rather than focus on a single dominating one”, the wise proposed.

But what do we expect from multiple identities? Do we expect that all those identities will somehow fuse together within the individual thus forming a single, broad identity? What would such an individual look like? How would such a broad individual behave while watching birds? A cross in one hand, kids and wife on his side, Milan shirt on his back, electric cables coming out of his pocket, a travelling bag further ahead filled with spaghetti bolognese?

Such an individual would look bizarre, to say the least. Having multiple identities does not mean that the individual will end up with a broad, all-catching, all-embracing, single identity. Identities operate within certain domains. Each identity has a specific domain. When this individual is watching a Milan game, he is watching it as a Milan supporter, not as a husband, or as a Catholic. And when he is in his Sunday best at the church, he is a catholic singing biblical hymns, not passages from an electrician’s handbook.

The solution to prevent potential conflict cannot be to have rounded individuals, as this won’t do. The inherent problem with multiculturalism – what happens when different cultures with their specific and sometimes opposing world views come together and there is no way they can compromise to reach a solution– surfaces in a multiple-identity world when different identities claim the same domain as their right domain. A well-rounded businessman may approach issues relating to businesses surviving on interest as a domain that could rightly be dealt within an Islamic framework, for example. How would such a man do business with someone who thinks the right domain for this issue is neo-classical economics? A fusion of multiple-identities would not solve this problem, as it is specific identities that will still claim the domain as their own.

What about we move to the other end, and promote a way of, for want of a better phrase, identity-less life? For example, if we are dealing with gender equality, rather than promoting the equal status of different genders, can we perhaps promote gender neutrality? If there is no gender distinction, perhaps there would be no one who could be gender-unequal. Why not extend this example to all identities and say there should be no identities in life? No identity, no conflict! I don’t think this would work though, for two reasons: 1) what is an individual with no identity? A stone? Life cannot be valuable without identities as identities are what makes us “us”; and 2) No identity means no way of reasoning that is based on values. However, all choice is based on values. If you remove the value foundation of choice, then you are effectively left in a world with randomness, no choice being guided by reasoning. I am not sure if such randomness can avoid conflict. It would create chaos and chaos is disorder, which – though it cannot be directly called conflict – threatens everyone, and this totally disorderly state wholly resembles a state of total conflict.

Does life always tend towards conflict because of different types of reasoning or a lack of reasoning? Could dialogue prevent any conflicts?

Ozan Şakar, November 2009

Note: Above picture - "A Kabuli cock fighter with his bird" by Nasim Fekrat from Wikimedia Commons. Some rights are reserved. For details, please click this link

Sait Faik ve George Mallory

2009-11-06T03:02:00.006Z

Bana şu iki sözün arasında bir bağ varmış gibi geliyor:

• Sait Faik’in “Yazmasaydım çıldıracaktım” deyişi; ve

• 1920’lerde Everest’e ilk kez tırmanmaya çalışan İngiliz dağcı ekibinden George Mallory’nin kendisine neden Everest’e tırmanmak istediği sorulduğunda verdiği “Çünkü orada” cevabı.

Yazmak ve bilinmeyen bir maceraya atılmak…

Söylenmeyeni, söylenemeyeni önemli gören kişi bunları yazmak ister. Söylenenin, söylenebilenin, yazarı uğurlarında emek harcatmaya yöneltebileceğini pek zannetmiyorum. Söylenmeyen, kendisine baktığımız ama kendisini görmediğimiz. Söylenemeyen ise bastırılanlar. Ahlak diye, toplum diye, millet diye, gelenek diye, din diye, diye diye bastırılanlar. Bastırılmaya çalışılsalar da söylenmesi gerekenler söylenemeyenler.

1920’lerde Everest’e ilk kez tırmanmaya çalışan ekibi kafamda canlandırmaya çalışıyorum. Everest tam bir muamma. Günümüzün teknolojik rahatlığı o zamanlar yok tabii. Nedir insanı böyle bir muammanın peşinden sürükleyen? Bilinmeyen, bilinemeyen sanırım. Bir bakıma yazıdaki söylenmeyen, söylenemeyen gibi. Bu ikililerin tetikleyicisi bir yere kadar meraktır; ama belki de önemli olan çizilen sınırlara karşı gelme, isyan etme dürtüsü. Söylenmeyene, söylenemeyene karşı gelip söylemek; bilinmeyene, bilinemeyene isyan edip bilmeye çalışmak.

Ozan Şakar, Kasım 2009

Not: Sol üstteki resim Sait Faik; kaynağı Wikipedia. Sağ alttaki resim George Mallory; kaynağı Wikimedia Commons

Düşünmek ve taraf olmak

2009-11-04T10:14:00.002Z

Bildiğiniz gibi Taraf gazetesinin sloganı, "düşünmek taraf olmaktır." Bir kere taraf olduktan sonra düşünmeyi bırakmak ise, herhalde en yaygın ve sinsi düşünce hastalığı. Bu hastalık, insanın, taraf olduğu şeyin inandığı gibi olduğuna olan inancını sarsabilecek tüm emareleri görmezden gelmesiyle kendini belli eder. Her inanç gibi, bu inancın sürdürülebilmesi de, ancak algı körlüğü ile mümkündür. Böyle böyle gerçeğin ucunu kaçırır insan, hiç farkında olmadığı amaçlara hizmet eder.

Halbuki insan insanlara, hükümetlere, partilere, kurumlara ve ülkelere değil, gerçeğe ve değerlere taraftar olmalıdır, sadık kalmalıdır. İşi gerçeği görmek ve göstermek olan insanlarda bile, körü körüne taraftarlığın yol açtığı akıl sektesini gözlemlemek mümkün. Aydınlar, ilkesel olarak destekleyebilecekleri bir politikaya sırf uygulayıcısı yüzünden karşı çıkıyor, başkası yapsa haksız bulacakları bir şeye sırf sevdikleri yapıyor diye göz yumuyorlar. (Tabii burada taraftarlığın gönülden, üstünü örtmenin istemsiz olduğunu varsayıyoruz.)

Yanlış ellerdeki doğru davalar

AKP'nin Avrupa Birliği üyeliği için yaptığı ilk siyasal reformlardan bu yana, izlenen politikaların demokratikleşmeye mi, yoksa bir iktidar mücadelesine mi hizmet ettiği sorgulanıyor. Aradan geçen yıllar boyunca, AKP politikalarının arkasındaki itici gücün bireysel özgürlüklere, sosyal adalete, hukukun üstünlüğüne duyulan ilkesel bağlılık değil, biraz iman gücü, biraz intikam arzusu, biraz da iktidar hırsı olduğu anlaşıldı.

Bu durumda, başlangıçta (ya da belki şimdiye dek) AKP'yi desteklemiş liberal demokratların yapması gereken şey, AKP'nin hatalarını kabul edip, gerçekten bu değerleri içine sindirmiş bir alternatifin önünü açmak, belki de bu alternatifi yaratmak olmalıdır. Böyle bir alternatif, amaçlarını gerçekleştirebilecek gücü Türkiye'de kazanabilir mi, tabii orası belirsiz. Ancak bu denenmediği sürece, doğru davalar yanlış ellerde oyuncak olmaya devam edecek. Liberal demokratlar "düşmanımın düşmanı dostumdur" politikasını kendilerine daha ne kadar yakıştırabilirler?

Liberal demokratlar, bir eylemin arkasındaki itici gücün, o eylemin yönünü ve kapsamını belirlediğini unutmamalılar. Derin devlet tarafından işlenmiş suçların açığa çıkarılıp, sorumluların cezalandırılması gereği ve Ergenekon soruşturmasının derin devlete ilk ciddi "dokunma" denemesi sayılması, soruşturmanın hükümet karşıtlarını sindirme politikasına dönüştürülmesini haklı çıkarmaz. Aynı şekilde, hükümetin Kürt açılımını son yedi yılda değil de şimdi ortaya atmasının sebebinin, bireysel özgürlüklere ve sosyal adalete olan içten bağlılık değil, biraz Güneydoğu'da oy kazanma isteği, biraz da Amerika Birleşik Devletleri'nin bu yöndeki telkini olması, açılımın beklentileri karşılamamasına, Türk ve Kürt milliyetçilerin engelleme çabalarına kurban gitmesine neden olabilir.

Dış politikada "eksen kayması"

Tabii aynı düşünce sığlığıyla "öbür taraf"ta da karşılaşmak mümkün. Bunun en yeni örneği, Türkiye'nin İsrail'e soğuk ve sert tavrının ve buna karşılık İran, Suriye ve Körfez ülkeleriyle kurduğu yakın ilişkilerin, ülkenin batı ekseninden ayrılıp, şeriat eksenine girmesi anlamına geldiği düşüncesi.

Bu argümana son zamanlarda İsrail ve Amerikan medyasında, düşünce kuruluşlarının raporlarında sık sık rastlıyoruz. Bu ülkelerin bize çıkarları doğrultusunda bakmaları, bu analizleri de evrensel doğrularmış gibi saygın gazetelerinde ve raporlarında yayınlamaları doğal olabilir. Ancak bizim dış politikamızı mensup olduğumuz ideolojik kampa göre değil, kendi çıkarlarımıza, ilke ve değerlerimize göre değerlendirmemiz gerekir. Ortak liberal, demokrat değerlere sahip olduklarını iddia eden 'batı ekseni' mensuplarının, dış politikada çoğu zaman bu değerlere göre hareket etmediklerini unutmamalıyız.

Kullanılmakla eskimeyecek yegane şey, herhalde akıldır. Farketmeyi, düşünmeyi ve kendi inançlarımızı, taraftarlığımızı ve sadakatimizi sorgulamayı bir an bile bırakmamamız gerek.

AKP iktidarı döneminde işsizliğe gömülen 4 milyondan fazla kişi ne olacak?

2009-11-03T14:11:00.005Z

Kaynak: Wikimedia Commons

Kamuoyu yoklamalarına göre Türkiye’nin en büyük sorunu işsizlik. AKAM’ın son araştırmasına göre halkın %29’u işsizliği bir numaralı sorun olarak görüyor. %27’lik bir kesim için ise en önemli sorun ekonomik problemler. Yani şöyle ya da böyle halkın %56’sı ekonomik sorunlara büyük ölçüde gömülmüş durumda.

SONAR’ın son anketine göre ise AKP oyları %32’ye inerken, CHP %28’e ve MHP %20’ye tırmanmış.

Ben bu tabloya bakınca Kürt açılımının momenti azaldı, çünkü halk Kürt açılımına tepkili diyemiyorum. Bu tabloya bakınca aklıma gelen ilk şey, halkın ana sorunu işsizlik ve ekonomi iken AKP’nin enerjisinin büyük bir bölümünü Kürt meselesine çevirmesinin halkta bir tepki doğuruyor olabileceği. Nitekim azalan oyu gören AKP, Kürt açılımında yavaşlamış, hatta frene basmış görünmekte. Ancak AKP, Kürt meselesinden dönüp ekonomiyi ve işsizliği gündeme oturtamaz. Nitekim ekonominin hali gerçekten içler acısı ve halk, ekonomik sorunların faturasını 7 yıldır iktidarda bulunan AKP’den başka kime kesebilir?

Doğru, ekonomik kriz Türkiye dışında başlamıştır, ancak Türkiye ekonomisinin, krizin anavatanı olan ABD ve İngiltere’den bile daha kötü etkilenmesi AKP hükümetinin zamanında yeterince önlem almamasından kaynaklanmaktadır. “Kriz bizi teğet geçecek” diye demeçler veren Başbakan Erdoğan, zamanında önlem alabilme konusunda hükümetin ekonomi kadrolarının elini kolunu bağlamıştır diyebiliriz. “Krizin teğet geçeceği” hükümet söylemi olmuşken, iktidardan birinin çıkıp da krize önlem almaya çalışması büyük bir çelişki oluşturacaktı. AKP’nin içinde, başbakanın dediklerine karşı böyle bir görüş öne sürebilecek birinin çıkması zor olurdu; nitekim böyle birisi de çıkmadı.

Gelin 7 yıldır AKP tarafından yönetilen ve krizin “teğet geçtiği” Türkiye ekonomisine bir göz atalım (Evet, üşenmedim TÜİK, orta vadeli ekonomik plan vs gibi raporlarda veri araştırması yapıp bazı hesaplamalar ile aşağıdaki rakamlara ulaştım):

İşsizlik – I: AKP iktidarı döneminde fazladan 1,1 milyon kişi işsizler kervanına katıldı. İşsizin ailesini de düşünürsek, AKP döneminde fazladan 4 milyon kişi işsizliğe gömüldü

Hükümetin kendi tahminine göre 2009 yılı işsizlik oranı %14,8 olacak. Bu, toplam 3,6 milyon kişi işsiz demek. AKP’nin iktidara geldiği 2002 senesine dönelim. Türkiye, tarihinin en büyük ekonomik krizlerinden olan 2001 krizinden çıkmış ve o dev kriz ile işsizlik %10,3’e yükselmiş (2001 senesinde 8,4%). AKP işe 2,5 milyon işsiz ile başlamış. Yani 7 yıllık AKP iktidarı döneminde işsizlik %10,3’ten %14,8’e tırmanmış. Bu dönemde fazladan 1,1 milyon kişi işsizler kervanına katılmış. Bu inanılmaz bir rakam aslında. Karşılaştırırsak, neredeyse bütün Slovenya artı Estonya’nın istihdam içinde bulunan işçilerinin işsiz kalması gibi bir durum. Bu 1,1 milyon kişinin ailelerini de düşünürsek Türkiye’de 4 milyondan fazla kişinin işsizlik tarafından doğrudan vurulduğunu görebiliriz, ki bu da Norveç’in nüfusuna yakın bir rakamdır.
Bu işsizlik oranı ile Türkiye, nispeten büyük ekonomili dünya ülkeleri arasında en başları çekmekte. Global finansal krizin anavatanlarından olan İngiltere’de bile işsizlik oranı %8. Bu rakamın çok daha yukarılara tırmanmamasının sebebi, İngiltere hükümetinin acil önlem planları ile krizin etkisini hafifletmesidir.

Burada bir noktanın altını çizmek isterim. Avrupa ülkelerinde artan işsizlik korkutucu da olsa refah devleti işsizlik yardımı adı altında vatandaşlarını açıkta bırakmamaktadır. Ya da işsiz kalanların zaten belli bir tasarrufları varsa bununla geçimlerini sürdürebilmektedirler. Türkiye’de ise işsiz kalan gerçekten açıkta kalmıştır.

Evet, Türkiye’de AKP iktidarı döneminde bu 1,1 milyon kişinin işsizler kervanına katılmasının hesabını kime sormak gerekir? Bu hesabı, “teğet geçen” krize mi, yoksa azalan ihracatın zararını azaltabilmek için zamanında bütçe harcamalarını arttırmayarak yeterince önlem almayan hükümete mi sormalı?

İşsizlik – II: Piyasaların liberalleştirilmesi sürecinde istihdamdan düşenlere yardım ediliyor mu?

Ekonomik kriz konjonktüreldir, yani ekonominin dinamiklerine göre dönem dönem oluşabilir. Düşen talep ile üretimin azalması işsizlik yaratır. Burada önemli olan, devletin “kriz bizi teğet geçecek” deyip krizi yok saymak yerine, krizin etkisini azaltacak önlemleri zamanında yeterince almaya çalışmasıdır.

Ancak işsizlik konusunda çok önemli bir diğer nokta ise, AKP’nin piyasaları liberalleştirmesi sürecinde yapısal işsizliğin ortaya çıkması. Örneğin küreselleşen liberal pazarlar ile Türkiye tekstil sektörünün çökmesi yapısal bir sorundur. Ekonomi düze çıksa bile tekstil sektörünün çoğu kolu geri gelmeyecektir. Bu sektör işçilerinin yeniden eğitilip, donanım kazandırılarak tekrardan istihdamının sağlanması konusunda AKP’nin çalışmaları yeterli midir?

Yine bu liberalleşme sürecinde özelleştirme çabaları sonucu artan verimlilik işsizliği etkilemiştir. Verimlilik artışı, uzun vadede gelişen, istikrarlı ve dinamik bir ekonomi için arzu edilebilir; ancak buradaki önemli nokta verimlilik artışı çerçevesinde istihdamdan düşenlerin yeniden eğitilerek tekrar istihdam edilmesidir. Bu çalışmalar yeterli midir?

Evet, kamuoyu yoklamalarına göre halkın ana sorunu aslında ne türban, ne darbe, ne de açılımlar. Bu konular da son derece önemli tabii, ancak iş seçime geldi mi ana konu Bill Clinton’ın 1992’de ABD başkanı seçilmesi sırasında kullanılan seçim sloganın dediği gibi sanırım: “It’s the economy, stupid”(1). Zaten, 2002’de AKP’nin iktidara gelmesi, 2001 ekonomik krizinde boğulan halkın oyu ile gerçekleşmemiş midir?

(1) “Olay ekonomidir, a benim şaşkınım!”

Kasım 2009

Tenis kurallarıyla futbol oynamak

2009-11-01T16:27:00.003Z

Gelenekselleşmiş her oyunun uzun bir zaman sürecinden geçerek oluşmuş kendine göre kuralları oluyor. Futbolun kendi kuralları var, tenisin kendi. Oyun tabii ki sırf bu kurallardan oluşmuyor, ama kurallar oyunun belli bir çerçevede belirlenip oynanabilir ve anlaşılabilir olması için gerekli. Kuralların bir diğer özelliği ise herkesçe kabul edilmesi ve daha da önemlisi “fair play” de diyebileceğimiz biçimde herkese eşit şekilde uygulanması. Burada çok bariz bir nokta ise bir oyunun kuralları ile başka bir oyunu oynayamayacağımız. Örneğin tenis kuralları ile futbol oynamak gerçekten çok absürt olacaktır. Spor konusunda bu kadar bariz olan bir şey ise sanki siyasi/sosyal arenaya döküldüğü zaman bu barizliğini yitiriyor.

Burada bahsetmek istediğim konulardan biri askeri harekât ve savunma planı yapma, karar verme ve uygulamaya geçme zemininin siyasi/sosyal zemine uygulanamayacağı. Savunma veya saldırı hazırlığı ve icrası sırasında askeri zemin doğal olarak hiyerarşiktir, yani emir-komuta zinciri içerisinde görev ve üste sadakat bilinci içerisinde sorgulanmadan uygulanır. Tabii ki karar sürecine kadar belli tartışmalar, farklı görüşler ortaya atılabilir; ancak son karar hiyerarşinin üst kısmına aittir ve karar bir kere verilip icrasına geçildiği zaman farklı görüşler bir kenara bırakılır ve, ideal olarak, herkes verilen karar çizgisinde ilerler.

Siyasi/sosyal zeminde ise görüş farklılıkları hiçbir zaman sona ermez; görüş farklılıklarını kesinkes ortadan kaldırmaya çalışmak ancak otokratik diktatörlüklerde olur. Demokratik bir tartışma sürecinde farklılıklar vardır, olacaktır ve olmalıdır. Bu zemin çerçevesinde alınan bir kararda karar verme sürecinde farklı görüşte olanlar, eğer bu süreçte ikna olup görüşlerini değiştirmedilerse, karar bir kere verildiği zaman da bu kararın yanında sarsılmaz bir şekilde durmak zorunda değildirler. Farklı görüştekiler, icraata geçildiği zaman bile, muhalefetlerini sürdürebilirler. Demek istediğim sanırım açık: Demokratik yaşantının zemini emir-komutaya bağlı bir zemin değildir. Demokratik yaşantının zemini farklılıklara saygı ve hatta farklılıkların korunmasıdır. Siyasi/toplumsal konularda aklın yolu bir falan değildir; tam tersine farklı akılların “fair-play” çerçevesinde çekişmesi ile yol alınır. Akıl çeşitliliği zenginliktir.

Akıl çeşitliliği zenginliktir, ancak ifade edilme şansı bulunamayan yani başkalarıyla paylaşılamayan bir akıl pek bir şey ifade etmez. Söyleyecek sözü olan sözünü söyleyebilecek bir kanal bulamıyorsa bu aslında demokrasiye çok şey kaybettirir. Bu bakımdan medya kanallarının çeşitliliği demokrasinin olmazsa olmazlarından aslında. Farklı görüştekiler, muhalif görüşlerini aktarabilecek medya kanalları (gazete, televizyon, dergi, radyo ve önemi gittikçe artan internet) bulabildikçe toplumsal zeminde akıl çeşitlenecek ve demokrasi olacaktır. Demokrasi insanca yaşamanın, ve aslında hatta yaşayabilmenin, zeminidir. Demokrasi sadece insaniyetimize değer katan bir kavram değil; son asırlara bakarsak ekonomik refaha ulaşılabilmenin ana zeminlerinden biri de demokrasinin gelişimidir.

Siyasi/sosyal konularda emir-komuta zinciri zemininde yaşayabileceklerini zannedenler bu hatalarını artık görmelidirler. Bunu görememek herkese zarar verecektir. Geleneksel medya araçlarının içindeki çeşitliliğin artmasını bir kenara bıraksak bile (yandaş medya-muhalif medya gibi), online/internet üzerinden gerçekleşen medyanın kolay kolay susturulamayacağını görmek lazım. Facebook, Twitter, bloglar, forumlar, online video kanalları, online gazete ve dergiler, online radyolar, online dosya paylaşım siteleri ve e-mail ağları, farklı görüşlerin kendilerini ifade edebilmelerine olanak sağlamakta. Bu sonsuz çeşitliliği baskı altına alabileceğini zannetmek bence cehalete bağlı naif bir görüş olur. Pratikte medyanın çeşitliliğini ortadan kaldırmaya çalışmak mümkün değil gibi görünüyor ve bunu aslında tartışmak bile üzücü. İnsanı insan yapan fikirleri yok etmeye çalışmak, insanların insanlığını ellerinden almaya çalışmak değil midir? Bu niye yapılıyor peki? Cevabı biliyoruz sanırım ve artık bu düşüncede olan insanlara karşı çıkmanın zamanı geldi.

Bu yazı belki yanlış anlaşabilir. Sanki yazıyı sırf asker siyasete karışmasın diye yazmışım diye okunabilir. Burada söylediğim şeyin özeti emir-komuta zincirine bağlı bir zeminin siyasi/sosyal tartışma zeminine uymayacağı ve uymaması gerektiğidir. Futbol oynamak isteyen topa raket ile vurup kendi başına gol atmaya çalışmamalıdır. Hem asker, hem sivil için geçerlidir bu bariz gözlem. Emir-komuta sadece askere ait bir şey değil sonuçta. Örneğin Türkiye’deki hangi siyasi parti emir-komuta zinciri ile yönetilmediğini iddia edebilir? Kongre delegelikleri, milletvekili listelerindeki yerleri, otoriter diktayı zevkle icra eden parti genel başkanlarının iki dudağı arasında olanların oluşturduğu partiler de bu emir-komuta zincirindedirler. Onlar da tenis raketleri ile gol atmaya çalışıyorlar, ama yaptıkları bu saçmalık ülkenin önünü tıkamaktan başka bir işe yaramıyor.

Ozan Şakar, Kasım 2009

Not: Üstteki resimdeki kişi Dorothea Douglass. Kaynak: Wikimedia Commons

Dulce et decorum est pro patria mori

2009-10-30T22:54:00.008Z

Dulce et decorum est pro patria mori sözü milattan önce birinci yüzyılda yaşamış Romalı şair Horatius’un bir sözüdür. Türkçeye “Vatan için ölmek tatlı ve şerefli bir şeydir” diye çevrilebilir. Bu söz yüzyıllar boyunca politikacıların ve kumandanların savaş çığlıklarını destekleyen bir söz olarak kullanılmıştır; ta ki...

…Ta ki I. Dünya Savaşı’nın İngiliz/Gallerli subaylarından Wilfred Owen’ın bir şiirine kadar. I. Dünya Savaşı’nı cephede bizzat yaşamış Owen, gördüğü kan ve vahşet karşısında sessiz kalmak istememiş ve savaşın dehşetini şiirlerine dökmüştür. Owen, zaman içinde Britanya’nın en önde gelen “savaş şairlerinden” biri olarak anılmaya başlamıştır. Benim burada değinmek istediğim ise Owen’ın Horatius’a atıfta bulunarak Dulce et decorum est başlığını koyduğu bir şiirinin son kıtasıdır. Bu kıtada şöyle denmektedir:

If in some smothering dreams you too could pace
Behind the wagon that we flung him in,
And watch the white eyes writhing in his face,
His hanging face, like a devil's sick of sin;
If you could hear, at every jolt, the blood
Come gargling from the froth-corrupted lungs,
Obscene as cancer, bitter as the cud
Of vile, incurable sores on innocent tongues,---
My friend, you would not tell with such high zest
To children ardent for some desperate glory,
The old Lie: Dulce et decorum est
Pro patria mori.

Bu kıtanın internet’ten aldığım ve biraz değiştirerek makul bulduğum Türkçe çevirisi şöyledir:

Eğer toza dumana boğulmuş rüyalarda sen de yavaşça yürüyebilseydin
Onu içine attığımız at arabasının ardından
Ve baksaydın kıvranan beyaz gözlere onun yüzündeki,
Onun asılı duran yüzüne, sanki şeytan günahtan hastalanmış gibi;
Eğer duyabilseydin, her sarsıntıda, kanı
Gargara edilip gelen köpükle mahvolmuş ciğerlerden,
Kanser gibi tiksindirici, geviş gibi acı
Masum dillerin üstünde berbat, devasız yaraların,---
Dostum, söylemezdin o zaman bu kadar idealist bir coşkuyla
Bir çeşit umutsuz görkeme heveslenen çocuklara
Eski yalanı: Dulce et decorum est
Pro patria mori.

Dulce et decorum est pro patria mori sözü hâlâ idealist bir coşkuyla söylenecekse sanırım bu sözün çevirisini artık biraz değiştirmemiz lazım. Belki şöyle diyebiliriz:

“Hayatını insanların iyi ve güzel yaşaması yoluna adamak tatlı ve şerefli bir şeydir.”

Wilfred Owen’ın bu çeviri değişikliğine katılacağını düşünüyorum. Ne dersiniz?

Ozan Şakar, Ekim 2009

Kürt Sorunu - II

2009-10-29T14:03:00.002Z

Yüzümüzü ve sözümüzü dağa, taşa, kan kırmızı çizgilere çevireceğimize insana çevirsek daha iyi olmaz mı?

Ozan Şakar, Ekim 2009

Kürt Sorunu

2009-10-25T22:15:00.006Z

Kürt sorunu ile ilgili son tartışmalar alevleneli beri net bir fikir oluşturamadım kafamda. Sorunu iyileştirmesi beklenen çözüm paketinin içeriği henüz tam olarak belli değil, ancak bu da sessiz kalmak, bu konuda düşünmeyi ertelemek için bahane olamaz. Sorunun varlığını ve ne olduğunu bilen, sorunun ortadan kalkmasının ne anlama geldiğini de bilir. Seslendirilen (ve seslendirilemeyen) seçeneklere ani ve duygusal tepkiler vermektense, soğukkanlı bir şekilde sorunun nereden kaynaklandığına ve varılması gereken noktanın ne olduğuna karar vermek, bu kararı verdikten sonra da çözüm için atılması gereken adımları kararlılıkla atmak gerek.

Türkiye'deki Kürtlerin, özellikle de Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da yaşayan Kürtlerin derdi nedir? Adaletsizlik duygusu ve kızgınlık, insanın kendi hayatını kontrol edemediğini, yönlendiremediğini farketmesinden doğar. Ömer Laçiner, Türk ve Kürt milliyetçiliğinin psikolojik nedenlerini, Birikim Dergisi'nin son sayısında çok güzel analiz ediyor. Milliyetçilik ve ayrımcılık, insanın "doğası"na, en temel ve hayvani duygularına hitap ediyor. Ancak dış siyasette ve olimpiyatlarda kullanılabilecek semboller, iç siyasetin bir aracı haline geldiğinde toplumu zehirlemeye başlıyor. Bir ülkede bir grubun bir diğerine göre (ve karşı) hissettiği üstünlük duygusu, kendi başına verdiği tatminin yanında, sosyal, siyasi ve ekonomik güce daha kolay ulaşmanın yolu. Üstünlük, imtiyazı haklı çıkarıyor. İşte bu yüzden Kürtlerin verdiği tepki hem Türk milliyetçiliğine, hem ekonomik adaletsizliğe karşı; hem Kürt milliyetçisi, hem solcu düşüncelerden besleniyor.
Çoğunlukta olmak bizlere imtiyaz sağlamıyor, Kürtlere göçmen muamelesi yapamayız. "Kendi iyilikleri" için asimile olmalarını bekleyemeyiz. Sorunun kaynağı üstünlük duygusu ise, çözümü bu duygunun yok edilmesinde. İşte bu yüzden sorunu sadece ekonomik ve askeri yollardan çözmeye çalışmak, kanseri tedavi için aspirin kullanmakla eş değer oldu. Bu yüzden kültürel hakların iadesi, üstünlük duygusunu çağrıştıran, bir grubu diğerine, bir bireyi diğerine karşı "gaza getiren" her türlü sembolün yok edilmesi bu kadar önemli. Ancak bunu kabul edersek her birey için fırsat eşitliği sağlanabilir. Bu zaman alacak, ancak aklımızdan bir an bile çıkarmamamız gereken hedef bu olmalı ki, sorunu çözebilelim.
Şimdi sorunun çözümünde "muhatab"ın kim olması gerektiği, teröristlerin "affı"nın tahayyül edilip edilemeyeceği konuşuluyor. Terör örgütüyle müzakere etme, Türk askerlerini, öğretmenlerini, doktorlarını öldürmüş insanları "affetme" fikri, bende de içgüdüsel bir tepkiye yol açıyor. Şimdiye kadar verilen kayıplar boşu boşuna mıydı? Hepimizin içinde, "bizim için", bizim imtiyazlarımızı, üstünlük duygumuzu koruyabilmek için ölmüş askerlere karşı bir suçluluk duygusu var. Halbuki soğukkanlılıkla düşündüğümüzde göreceğiz ki, suç aslında ne ölende, ne öldürendedir. Suç, ölene de, öldürene de bu emri verendedir. Suç, yıllardır milliyetçiliğe karşı durmak, insanları şiddete yönelten adaletsizliklerle yüzleşmek yerine, akıntıya kapılıp gitmeyi seçen, süre giden savaştan kendisine güç deren Türk ve Kürt liderlerdedir. Aslında yıllardır bunun ayırdına varmadığımız için, belki biraz hepimizdedir. Savaş, ona neden olan milliyetçilik duygularını daha da körükledi, sorunu iyice içinden çıkılmaz hale getirdi. Ayça Şen'in çok güzel dediği gibi, bir yerden başlamak, bir yerde durmak gerek.
Bazen bir sorunun gerçek nedenini görmek, gerçekçilik insanda çaresizlik yaratıyor. Bu kadar temel, hayvani milliyetçilik duygusuyla, onu yıllardır besleyen, yılların acısıyla beslenen savaşla nasıl başa çıkılabilir ki? Gerçekçilik, bazen hareketsizliğin, korkaklığın bahanesidir. "Tamam sorun çözülsün ama nasıl çözülecek?" deyip çaresizliğe kapılmak, sus pus oturmak korkaklıktır. Bu sorun kafalarda çözülecek. Hakkımız olmayan imtiyazlardan vazgeçebilecek kadar vicdanlı ve dürüst olabildiğimizde. O yüzden yüksek sesle konuşmak, insanları iknaya çalışmak, misyonerlik yapmak gerek.
Irmak Bademli, Londra, Ekim 2009

Neden Kadın Hakları?

2009-10-24T14:45:00.004+01:00

Sosyo-ekonomik dengeleri örümcek ağı gibi sarmış baskıcı kurumların etkisi, ataerkil toplumların etkin gücüne rüşvet teklif etmekle gerçekleşemez. Köklü değişim, samimi ve güçlü bir şekilde isteğini dile getirebilip, o isteğin peşinden ihtirasla gidilerek elde edilebilir. Tutkusuz hareketler, tıngır mıngır gidilen bir yola tutkallanmakla son bulur. Bu yolda yürürken, o hareketin benzini kabul edilmiş doğruların, hem bireysel yaşamla hem de toplumsal hayatı etkileyen davranışlarla resmedilmesi gerekir.

Kadını topluma ifade ettirebilecek etken, kadın işgücünün ekonomik marjinal faydasının açığa çıkmasından ibaret olmamalıdır.

Kadın kelimesinin toplumun hangi katmanının kaçıncı kademesine oturtulduğundan emin olamadık. Felaket anında ilk yardım edilecekler olan çocukların yanında adeta birer bonus gibi! Çocuk büyür, çocukluğa veda eder; ancak kadın kadındır, asla değişmemek üzere. Kimi zaman yasal haklar ve devrimsel mücadeleyle, kimi zamansa ekonomik bağımsızlığın getirdiği sosyal haklarla toplumdaki yerini değiştirebilir; doğasını değil. Olması gereken de budur.

Kadınların bağımsızlığının ve bu bağımsızlık için savaşılacak yasal hakların önüne koyulan engellerde, her zaman bunun için fırsatı ve kapasitesi olup da, henüz kendi bireysel hayatında bile bunu uygulayamamış kadınları suçladım (Bkz. “Şehir ve Küçük Kadınlar”). Bağımsızlığı yanlış anlayıp, elde edilmiş özgürlük alanını “erkek gibi” dünyevi yollarda heba etmiş ve bireysel hayatlarının vazgeçilmez değişkenlerine etkisiz ve gereksizleri yerleştirmiş kadınları. Bunu sosyal tabanda “bağımsız kadın” olma yolunda atılmış önemli adımlar olarak gösterip, meseleyi teknik olarak daha da karmaşık, bir o kadar da anlamsızlık sayılabilecek basit bir dokundurmaya dönüştüren kadınları. Anlamsızlık üzerinden yapılmış özgürlük tartışmalarına karşı isyan karşısında şaşırmamak elde değildi. Tutku ve ihtiras, başkaldırı isteği oldukça anlamsız modellemelerde gösterdi kendini ve koskoca bir sıfıra eşitti etkisinin değeri!

Sosyal düzeneğin değişmesinde oldukça haksız gördüklerimin arasında, kadın-erkek eşitsizliğinin ancak kültürel ve köklü bir değişimle çözülebileceğinden habersiz, ekonomik etkilerinin üzerine basan başka bir grup daha var. Hem kadın hem erkek. Kadınların işgücündeki yoksunluğunun ülke ekonomisine etkisini göz önüne sunup, bundan dolayı kadın haklarının fazlalaştırılmasını savunmak bana oldukça ikiyüzlü geliyor. Bunun yanısıra, bu gerçeği – kadının ülke ekonomisine pozitif etkisini – kadın haklarının fazlalaştırılması için güzel bir fırsat olarak görüp, kadının değerini ekonomik yollarla göstermenin doğru olduğu savunulabilir. Son derece iyi niyetli bu argümanının çıkışında, ekonominin iyileşmesi değil de, gerçekten kadınların belli haklara artık ulaşması gerektiğini düşünmek varsa, tabii ki de saygı duyulur. Zira bunun arkasında yine özgürlükleri genişletme vardır. Bu durum, her türlü sosyal sorunda ilk akla gelen bir çözüm olarak karşımıza çıkar. Ancak, sorun kadın-erkek eşitsizliği gibi, kökleri ahlaki, sosyal ve hatta psikolojik temellerde yatan ciddi ve uzun süreli bir sorunsa, çok dikkatli olmak gerekir.

Ataerkil toplumların gözünde kadının yerini, ekonomik gücünü göz önüne çıkartarak sağlamlaştırmak, neden inanılmaz derecede özen gerektiriyor? Sosyal kurumları oluşturan değişkenler menzili, erkeğin kadınla günlük konuşma tarzından aile karar mekanizmasına, belediye yönetimlerinden mahalle muhtarının görevlerine, bir dedenin düşünce tarzından ekonomik gelire kadar gidebilen sonsuz değişkenden oluşur. Temelinde eşitlikçi bir değer sistemi yatar ki, bu da ancak ekonomik sınıf ve sosyal statü gibi dünyeviliklerden bağımsız elde edilebilir. Kadın, eğer ki eve para getirebildiği için toplumdaki yerini kabul ettirebilecekse, bu değişimin sınırlarını tahmin etmek zor olmasa gerek. Bu gibi bir düşünce tarzı, belki dünya savaşlarının sonuna kadar olan dönem için geçerliliğini koruyabilir; ancak günümüz için değil. Kadın haklarının fazlalaştırılması, köklü değişim, kültürel devrim ve temel değerlerin gözden geçirilmesinden geçer; buna giden yola ayak basamayıp, sürekli nedenler göstermek de ancak korkaklık ve ikiyüzlülükle açıklanabilir.

Kadın-erkek eşitsizliği herhangi bir kamu yönetimi sorunu değil, sosyal ve ahlaki bir sorundur.İnsan değerini, özellikle de doğal toplumsal hakları için somutlaştırmak ne zamandır sosyal sorunlara çözüm oldu, gerçekten bilmiyorum.

Nihan Akyelken, Oxford, Ekim 2009

British manufacturers - farewell to 21st century miners?

2009-10-22T21:49:00.016+01:00

It seems that the financial crisis in the UK is coming to an end with credit lines slowly opening up. The economy also seems to be slowly picking up with the GDP growth expected to go into positive soon. However, the real problem that concerns a big part of the population in the UK will be the unemployment rate that has gone up to 7.9% during the crisis translating into 2.5 million unemployed.
Unemployment in the UK rose primarily because of the loss of jobs in the financial industry, the retail industry, real estate and the manufacturing industry. The financial industry is a cyclical industry and as the industry recovers, unemployment in this industry should decrease rapidly. In any case, since the pool of potential, skilled financial industry employees is relatively limited, persistent unemployment in this sector is rare. The case is similar for real estate and retail. The big problem is the manufacturing industry.

The problem here is not simply cyclical, but actually fairly structural. Fierce competition from the developing world with its comparative advantage in wage levels is putting an immense amount of pressure on British manufacturing companies. The job losses in the manufacturing industries, for example car manufacturing, were, in the short-term, mainly the result of a cyclical demand shock made worse by credit lines drying up. However, due to the structural problem mentioned above, I doubt the jobs lost during the crisis will ever come back. The structural decline in this industry is similar to the disappearance of mining and ship-building industries in the 1980s in the UK. Faced with unstoppable competition from other parts of the world (especially from the Far East), the jobs in those industries became history. What was left was many miners and shipyard workers who went onto unemployment benefits and never went back into permanent, satisfying jobs since they could not gain new skills. I think it will unfortunately be the same now with long-term unemployment becoming a reality in the manufacturing industries.

To be honest, I can see that there are three potential ways to save certain British manufacturing industries in the medium term. The employees, for example, could agree to lower wages that will allow the industries to remain competitive. However, this obviously will not work for two reasons: 1) no one would like a wage cut; 2) the wages after the cuts would probably be lower than the level of unemployment benefits, which means there wouldn’t be much incentive to work (and a cut in the level of unemployment benefits would both be unfair from a social democratic viewpoint and would also be politically suicidal). The second option would be to put up barriers against cheaper substitute-imports. However, in a world of freer trade, this would meet great resistance. Leaving neo-liberal economics aside, any increase in barriers towards developing countries would probably bring fierce retaliation and the problem would probably get worse rather than better. The last option would be to bring in more immigration from countries with relatively lower wages, who could work in those ailing industries, but though this option may keep the companies afloat, it would not be a relevant solution for the British unemployed and will be politically very contentious.

I don’t think there are any feasible, realistic solutions to the decline in certain manufacturing industries in the UK. Jobs lost in the factories will not come back. Those who have lost their jobs in those industries will either need to be re-trained urgently, or they will fall out of the workforce all together just like the British miners and shipbuilders of the 1980s. It is harsh and sad, but this is the reality. So, I think people should stop wasting time about irrelevant and negligible issues and start talking about training programs for those who have lost or will lose their jobs in those structurally disappearing industries. I would have thought that if there is one thing Britain could have learned from the tumultuous period of the 80s, it would be this. A repetition of the 80s would be too big a blow for many working class people.

Ozan Şakar, October 2009

Okuma-yazma bilmemek nasıl bir şeydir?

2009-10-13T00:37:00.006+01:00

1. Vicdan sahibi insanlar bir adaletsizliğe şahit olduklarında öfke ve rahatsızlık duyabilirler. Vicdanın bu öfke ve rahatsızlığı yaratmasının ana sebeplerinden bir tanesi büyük ihtimalle insanın diğer insanlarla empati kurabilme yeteneğidir, yani kendisini diğerlerinin yerine koyabilme. Adaletsizliğe maruz kalan kişi veya kurban ile empati kurabiliriz, çünkü kendimizi o kişinin yerinde düşleyebiliriz. Bu düşleme yeteneği ile vicdanımız bir öfke ve kızgınlık yaratır, şahit olduğumuz şeyin bir adaletsizlik olduğunu düşünürüz ve bu adaletsizliği ortadan kaldırmak isteriz.

2. Okuma-yazma bilmeden geçen bir hayat nasıldır? Normal bir okul sürecinden geçerek okuma-yazma becerisi kazanmış bir yetişkinin bunu düşlemesi zor. Bu, gören birinin bir körün hayatını veya duyan birinin bir sağırın hayatını düşlemesinden çok daha zor. Sonuçta gözümüzü kapayarak veya kulaklarımızı tıkayarak kör veya sağır bir yaşamın nasıl bir şey olabileceğini az da olsa hayalimizde canlandırabiliriz. Ama bu satırları okuyabilen, normal okul sürecinden geçmiş birinin 5-6 yaşlarında okumayı söktüğünü ve yetişkin birinin genelde 5 yaş öncesi hayatı hakkında hafızasında pek bir şey olmadığını düşünürsek, okuma-yazma bilmeyen birinin hayatını hayalimizde canlandırmamızın neden zor olduğu bir nebze olsun görülebilir. Elimizde bu insanın hayatı ile empati kurabileceğimiz pek bir dayanak noktası yok. Gözümüzü kapasak da, kulaklarımızı tıkasak da, kendimizi çimdiklesek de o harfler, sözcükler kafamızın içinden geçmeye devam edecek ve biz okuyor olacağızdır.

3. Okuma-yazma bilmeyen bir hayatı düşlemek zor, ama bunun hakkında düşünebiliriz. Okuyamayan bir insanın kapıları dünyaya kapalı kalmıştır. Bir gazeteyi, televizyondan geçen bir yazıyı, ilaç kutusunun üzerinde yazan talimatları, levhalarda yazanları, kitapların içindekilerini, bilgisayarın tuşlarındaki harfleri, eve gelen mektupları vs okuyamamak dış dünya ile bağlantıyı kesmek demektir. Kendi içine hapsolmak. Evet, okuma-yazma bilmeyen insan kendi içine mahkûm edilmiştir. Bu mahkûmiyetin nasıl bir şey olabileceğini düşleyemesek de şunu görebiliriz: Kendi içine mahkûm olmuş bir insanın herhangi bir suçu yoktur. İnsanlara okuma-yazma öğretmemek, masum bir insanı ömür boyu hapse mahkûm etmekle birdir. Bunun ise ne kadar büyük bir adaletsizlik olduğu açıktır.

4. Dünyada 15 yaş üzerinde olup da okuma-yazma bilmeyen 785 milyon kişi var. Dünyada okuma-yazma bilmeyenlerin üçte ikisi kadın. Gene bu 785 milyon okuma yazma bilmeyen kişilerin üçte ikisi 8 ülkede yoğunlaşmış durumda (Bangladeş, Çin, Etiyopya, Mısır, Hindistan, Endonezya, Nijerya ve Pakistan).

5. Türkiye’de 15 yaşını geçip de okuma-yazma bilmeyen yaklaşık 5 milyon kişi var. Bu 5 milyon kişiden yaklaşık 4 milyonu kadın.

6. Okuma-yazma öğrenme fırsatı verilmemiş insanlar büyük bir adaletsizliğe maruz kalmaktadırlar. Okuma-yazma bilmeyenlerin çoğunluğunun kadınlar olduğu düşünülürse diyebiliriz ki kadınlar sadece bu adaletsizlik ile baş başa kalmıyorlar, ayrıca büyük bir ayrımcılığa uğruyorlar. Suçsuz insanları bir ömür boyu kendi içlerine mahkûm etmek yanlıştır. Erkeklere okuma-yazma öğretip, kadınlara öğretmemek vicdansızlıktır.

Ozan Şakar, Ekim 2009

Bu konu hakkında şu blog yazısında da bilgi bulunabilir:
Türkiye’de kadın-erkek eşitsizliği ekonomiye darbe vuruyor

From a "Global Market" to a "Global Society" - 2

2009-10-10T10:19:00.011+01:00

This article is the edited version of my long response to Nihan's From a "Global Market" to a "Global Society".

Constructivism argues that actors' understanding of the pay-offs may change without an actual shift in material interests. In crisis situations actors may be open to new ideas, as they realize that what they have always believed in does not work. A crisis provides the "policy window" for a charismatic actor ("an institutional entrepreneur") to come up with new ideas and persuade the other actors. As they interact and negotiate ("social learning" within the existing institutional framework,) actors change their minds about the pay-offs associated with each option.

A change in values could be what is meant by a change in pay-offs. The important point is having greater awareness about the non-immediate consequances of our actions. Once we are aware, we feel more responsible. Realizing the far-away consequences of our individual actions, inactions and transactions is key to an evolution from a “global market” to a “global society”. There are people who can no longer bring themselves to drive SUVs, or throw a glass bottle away without recycling it, because they are not able to act despite their knowledge. People should think about security and development issues in the same way, as well as the cross-border regulations and supervision of financial markets. Western societies are no longer isolated from the poverty and violence in "remote" corners of the world. Injustice breeds insecurity. Not only politicians, but “thought leaders” from all fields have a duty to tell these hard truths without commercializing or sensationalizing the subject.

It is time for leaders to evaluate their assumptions about their constituents. Are we knights, or are we knaves? Knaves are self-interested, they serve others only when that will serve their own material interests. Knights, on the other hand, put the interests of those they serve above their own. They serve others even when they gain no material reward, or they actually face a cost doing so (Le Grand, 2003).

The resulting organizational structure will be reinforcing the assumptions that gave rise to it. When a leader thinks that his constituents are knaves, he mistrusts them and treats them like naughty children. He tries to keep information hidden because he is afraid that he will be punished for telling the truth. He establishes a structure that is based on close monitoring, strong incentives and harsh penalties, even if they are not always enforced. The constituents will perceive this system as a controlling form of external intervention, which leaves no room for intrinsic motivation, inquiry and innovation.

What if we are more knights than knaves?

The questions that need to be asked to bring about the transition from a "global market" to a "global society" can be very exciting and inspiring. They give people’s lives a meaning beyond day-to-day survival characterised by tedious office jobs, family lives and consumerism. They give each person a stake in improving the humanity’s well-being, bringing about change. This is what today’s left-wing politics should embrace. People would be far more receptive to this than we (and politicians) think. Only one leader fully grasps this: Obama.

Hayaller ve özgürlük

2009-10-09T03:42:00.004+01:00

Hayatı iyi, güzel ve doğru yaşayabilmek için hayallere ihtiyaç var. Yaşadığımız hayatı bizim kılan şeyler hayaller. Ancak kendi hayalleri peşinden gidenler özgür olduklarını hissederler.

Yaşamda hayaller konusunu iki aşamada inceleyebiliriz:

1) Hayal kurmak
2) Kurulan hayalin peşinden gitmek

Kurulan hayallerin peşinden gitmek kişisel ve bireysel bir tercihtir. Hayallerin peşinden giderken emek harcanır ve gerekirse büyük fedakârlıklarda bulunulur. Emek harcama ve fedakârlıkta bulunma sorumluluğu bireye aittir. Bu noktada topluma düşen sorumluluk, birey hayalleri peşinde giderken başkalarına zarar vermediği sürece bireyin önüne engel çıkarmamaktır.

Kurulan hayallerin peşinden gitmek bireysel cesaret ister. Çıkılan yol belirsizliklerle doludur nitekim. Bu cesaret takdir edilmesi gereken bir şeydir diye düşünüyorum. Ancak, hayaller konusunda bence daha önemli olan ve toplumun asıl sorumluluk alanına giren nokta en başta hayallerin kurulabilmesi.

Hayal kurmak için hayal kurabilmek gerekli. Kişinin hayal kurabilmesi için ise, öncelikle hayalini kurduğu şeyin bir şekilde ulaşılabilir olduğunu düşünmesi lazım. Yani önce gelen şey hayal kurmak değil, önce gelen şey yapabilir olmak. Bunu, kendi yaşantımızı düşünürsek aslında rahatlıkla görebiliriz. Uç bir örnek vereyim: Finlandiya’da denizci olmanın hayalini kurmuyorsak, neden kurmuyoruz? Bunun yerine hemen yanı başımızdaki bir şeyle meşgul olarak hayatımızı idame ettirme hayalini kuruyorsak, neden bu hayali kuruyoruz?

Kişinin hayalleri, içindeki, doğuştan gelen, ne olduğu belirsiz, gökten zembille inmiş metafiziksel bir öze dayalı olarak kurulmaz. Doğru, şans da önemli bir faktördür, ama bireyin yapısı, belirleyici ölçüde yeterliliklerine bağlı olarak gelişir; yeterlilikten kasıt ise bireye verilen beceri ve imkânlardır. Bu beceri ve imkânları bireye sunma görevi ise topluma düşmektedir. Eğer adaletli bir toplum ve adaletli bir dünya istiyorsak, bu beceri ve imkânlar, toplumu oluşturan bütün bireylere fırsat eşitliği ilkesine bağlı kalınarak sunulmalıdır.

Bu noktada şunu sormak isterim: Hayatındaki tek hayali eve kapanıp, kocasına bağımlı bir hayat sürmek olan, kendisine okuma-yazma becerisi bile verilmemiş fakir bir kadın, bu hayali kendi özgür iradesiyle mi kurmuştur? Yoksa toplum kendisine hiçbir beceri ve imkân vermeyerek bu kadını farklı hayalleri kurabilme fırsatından mahrum bırakmış ve bir zorunluluğa mı mahkûm etmiştir? Bence cevap açık: Bu kadına hayatta çok çeşitli hayaller kurabilme fırsatı vermeyen bir toplum, adaletsiz ve vicdansız bir toplumdur. Böyle bir toplum sağlıklı değildir ve mutlu ve huzurlu bireylerin ortaya çıkmasına olanak vermez.

Ben tarihin ve medeniyetin ilerlemesi sürecini özgürlüklerin genişlemesi süreci olarak görüyorum. Özgürlükten kastım, bireylerin yeterliliklerin arttırılması, yani bireylere sunulan beceri ve imkânların genişletilmesi.

İşte bu nedenle, kendisini medeni gören bir toplum, öncelikle ayrımcılığa son vermeli ve fırsat eşitliğini her koşulda savunarak bütün bireylere adaletli bir şekilde beceri ve imkân sunmalıdır. Özgürlüklerin genişletilmesi her şeyin üzerinde olmalıdır. Hayatı doya doya yaşamak istiyorsak önce özgür olmalıyız. Ancak özgür insan hayal kurabilir ve kurduğu hayalin peşinden gitmeyi seçerek kendi hayatını yaşayabilir. Özgür bir toplumda, belki de sonsuz sayıda, farklı hayaller ve farklı yaşamlar olacaktır. Bu çeşitlilikten korkmamak lazım. Hatta tam tersine, bu çeşitliliği yaratabilmek için özgürlük kavramını toplumun temeline oturtmak lazım.

Ozan Şakar, Ekim 2009

Not: Yukarıda bahsettiğim yeterlilik kavramının en önemli fikir babası ve savunucusu Nobel İktisat Ödüllü, halen Harvard’ta iktisat ve felsefe profesörlüğü görevinde bulunan, Hintli Amartya Sen’dir. Amartya Sen kalkınma, refah ekonomisi, özgürlükler, toplumsal seçim teorisi gibi konularda önde gelen bir halk aydınıdır ve dünyadaki fakirliğin, adaletsizliğin ve eşitsizliğin azaltılması için büyük çabalar vermektedir. Çok sayıda eseri olan Amartya Sen’in önemli kitaplarından bazıları, bu sene çıkan The Idea of Justice (Adalet Fikri) ve geçmiş yıllarda çıkan Development as Freedom (Özgürlük Olarak Kalkınma) ve Rationality and Freedom (Akılcılık ve Özgürlük).

Baykal neden bahsetmiyor?

2009-10-07T03:35:00.005+01:00

Türkiye’nin ve genel olarak dünyanın siyasi spektrumunda Baykal’ın CHP’sinin konumu nerede? Son yıllara kadar genel kanı, en azından bazılarına göre, Baykal’ın CHP’sinin ortanın solunda, sosyal demokrat bir çizgide olduğu yolundaydı. Eğer Baykal’ın CHP’si siyasi olarak bu çizgideyse, Baykal aşağıdaki konulardan neden bahsetmiyor? Neden kürsülerden avaz avaz bağırıp bu konuları savunarak halka umut vermiyor?

• Herkes için özgürlük
• Her türlü sınıfsal, ırksal, etnik, dini, cinsel, fiziksel ayrımcılığa son vermek
• Eşitlik – bütün insanların değerini eşit tutan bir dünya görüşü
• Fırsat ve imkân eşitliği – Bireylerin hayattaki hedef ve rüyalarına kavuşmalarına ve kişisel potansiyellerine ulaşmalarına destek olan politikalar
• Adalet ve sosyal adalet – ayrımcılığın olmadığı ve ekonomik düzen çerçevesinde kendilerine yeterli fırsat verilmeyenlerin zararını tazmin etmek
• Çoğulculuk
• İnsanlar ve toplumlararası dayanışma – Ortak insani değerlerin savunulması ve adaletsizliğin kurbanı olanlara şefkatle destek olmak
• Demokrasi – herkes için işte, evde, sosyal yaşamın her alanında eşit haklar, eşit söz hakkı
• Kapsamlı bir refah devletinin de içinde olduğu ve gereken durumlarda denetlenen serbest piyasa ekonomisi
• İnsani gelişmişliğin artmasına yönelik kalkınma planları
• İşçi ve tüketici haklarının korunması
• Feminizm – Kadınların her alanda erkekler ile eşitliğini ve kadınların haklarını savunan politikalar
• Hukukun üstünlüğüne inanmış, herkese eşit yaklaşan bir yargı sistemi
• Bireylerin ve azınlıkların haklarının, kültürel çeşitliliklerinin güvence altına alınması
• Doğaya verilen zararın önüne geçilmesi
• İnsan onurunu gözeten insan hakları
• Düşünce ve ifade özgürlüğü
• Barış, barış ve gene barış

Bunların dışında, sosyal demokratlık iddiasında bulunan bir partinin sadece milli kalması ve dünyaya açılmaması kendi içinde çelişkili. Belki benim gözümden kaçmıştır, ama ben bir kere olsun Baykal’ın küresel sorunlar hakkında fikir tartıştığına rastlamadım. Örneğin Baykal kendisini sosyal demokrat görüyorsa neden aşağıdaki küresel fikirleri savunmuyor:

• Küresel pazarların küresel siyasi, demokratik sistemler ile düzenlenmesi ve denetlenmesi
• Afrika’nın fakirliğinin azaltılması – Türkiye zengin bir ülke olmasa da günde bir doların altında bir gelir ile yaşamaya çalışan, içecek su bile bulamayan Afrikalı insanlara az da olsa maddi bir destekte bulunabilir, ya da en azından bu sorunların tartışılmasını küresel siyasi platforma taşıyabilir; buna öncü olabilir
• Küresel insan haklarının, adaletin, dayanışmanın, eşitliğin desteklenmesi
• Küresel iklim değişikliğinin ve doğaya verilen zararın önüne geçilmesi
• Küresel silahsızlanma
• Küresel finans sisteminin ıslahı

Atatürk’ün yolundan gittiğini iddia eden bir partinin liderinin bunları savunmaması gerçekten çok enteresan. Ülkelerine bağımsızlık, özgürlük, eşitlik, adalet, demokrasi ve kalkınma getirme umuduyla yola çıkan çoğu eski sömürge ülkelerinin bağımsızlaşmacı liderleri, Atatürk’ü kendilerine örnek almışlardır. Atatürk’ün gösterdiği yolun günümüz dünyasındaki yorumunun özü yukarıdaki sosyal demokrat fikirlerdir. Fikrin özü ile karıştırıp, 1920’lerin ve 1930’ların izlenmesi belki de tarihsel, toplumsal ve ekonomik olarak zorunlu politikalarını bugüne birebir yetiştirmeye çalışmak büyük bir hata. Bu büyük hata, merkez solda büyük bir siyasi yaratıcılık boşluğuna yol açmakta ve bu boşluk Türkiye’ye zarar vermekte.

Aslında yukarıda saydığım fikirlerin çoğu, hatta çok daha fazlası, en son açıklanan CHP programında var; ama Baykal konuşmalarında bu fikirlerden bahsetmiyor. Peki, Baykal o zaman neden bahsediyor?

Ozan Şakar, Ekim 2009

From a "Global Market" to a "Global Society"

2009-10-04T14:27:00.005+01:00

Pursuit of Effectiveness on the Verge of Power Pathology

A Mistaken Understanding of “Global Society”

“Markets need morality,” says Gordon Brown, addressing the global recession on the eve of the G20 summit in London. He exhorts people to come together to form a “global society” by quoting passages from the Bible at St. Paul’s Cathedral.

Certain significant details in Brown’s speech suggest major fallacies in his argument; their implications are vital to the question of world leadership. Firstly, forming a global society should already have been on the agenda together with a global market: convergence solely in financial markets governed by short-term policies in the absence of proper institutional change clearly caused unwanted outcomes. The social and moral rules of the game should have been embedded in global relations. Moreover, Gordon Brown’s attitude is completely inappropriate since his approach to the problem has religious overtones and this suggests that morality cannot coincide with effectiveness and efficiency in an organizational culture. Secondly, if the motivation behind being a “good person” lies only in religion and if religion is used as a means to make people behave well, there is no way to harness the people of the world to resist the kind of fluctuations that have a negative impact on the world. People should be left with the space to realize their own latent values and bring their independently-formed ideas into being—ideas free of the institutional bias inherent in ideologies, religious conflicts and regional prejudices.

The debate on globalization versus the welfare state has kept many scholars and politicians busy for a long time and there is still no consensus on whether increased economic integration has eroded the welfare state or not. With the global recession, this debate has seemed to lose its heat while globalization has started to take on a social form and conceal its aggressive ambitions. It is puzzling to see how the emphasis has shifted from a “global market” to a “global society”. Or has it? If so, what has caused this change and how can leaders make use of this awareness? More importantly, what do we see as the main motivation in forming a global society and how should it be reflected in leadership?

Brown’s attitude towards the global recession has important implications for people and entities with power to combat the recession. The impact of ideas ramifying from highly developed organizational cultures and creative people is certainly different from that of ordinary ideas coming from cultures full of clichés. Therefore, the task of a leader is to define an organizational culture that emphasises moral values; the latter eventually inspire trust and energy in people and allow innovative ideas to flourish. However, values should be inherent on both sides: leaders should avoid misuse of their power, which I call power pathology, and should aim to provide an organizational culture for a permanent behavioural change leading to an innovative atmosphere. Since the effects of the global recession call for a permanent solution and a deeper approach, leaders have a huge role to play in the provision of such a thriving culture. Establishing such a culture starts with leaders themselves and transmitted to others through organizational bonds. Because people have come to the realization of the significance of institutions and regulatory powers with the global recession, leaders should utilize this in order to form an sincere organizational culture.

I first ask how leaders should use their power and realization brought about by the global recession.

On the Verge of Power Pathology

“Power is not an institution, and not a structure; neither is it a certain strength we are endowed with; it is the name that one attributes to a complex strategical situation in a particular society.” Michel Foucault

In order to have a credible profile, the leader must first justify his/her position. Holding power over others through any means can only be justified if that can be traced back to how power is obtained and how it is used to regulate an entity or correct the failures that that entity cannot solve on its own. Having justified him/herself, the leader then has to reconcile morality and interests in order to realize the organization’s full potential. What I mean by morality here is integrity and transparency in goals and expectations as well as providing motivation for his/her followers.

However, leaders are almost inevitably affected by their personal goals, bias and populist tendencies. This influence may be so powerful that it discourages them from thinking and encourages them to rationalize. As Flyvbjerg states “Rationality may become rationalization under the influence of power… and power blurs the dividing line between rationality and rationalization.” He points out that policy-makers need rationalization to stay in power but do not really have to be rational: “Rationalization presented as rationality is a principal strategy in the exercise of power.” This also holds for organizational leadership. The persistent use of rationality in behavioural science and its effect on the discourse of leadership is so influential that almost anything can be “justified”. Rationality, in this understanding, merely provides decision-makers with the explanations they need to substantiate their decisions.

Ideas are shaped i. by existing organizational structures and ii. by informal networks of communication that are themselves the product of values, norms and expectations. Expectations are materialized by the leaders’ own personal profiles as these are initially the only way to establish a strong bond with the followers, which will then eventually help form a flourishing organizational culture that encourages entrepreneurship and innovative ideas.

Managers and consultants assume that the use of power can readily be observed in organizations. Some argue that relations pertaining to power are usually much more subtle. This sets leaders at a disadvantage as credibility requires full transparency. Leaders providing people with accountable and rational goals lay the foundation stone for integrity within the organization. After attaining this point, a leader can always pave the way for an organizational culture that inspires innovative ideas. In the next section, I draw lessons from the politics of climate change and show how cultural change starts at an individual level.

A Perfect Analogy: Cultural Change and Climate Change

“Only after the last tree has been cut down; only after the last river has been poisoned; only after the last fish has been caught, will you find that money cannot be eaten.” 19th Century Cree Indian Prophecy

Another puzzling aspect of the public protests during G20 in London was the fact that the public assumed that the main cause of the global recession was at macro scale and that the global leaders were the culprits. The global recession in fact occurred at a micro level rather than being a macro-scale issue and this situation replicates what has been clearly shown in climate change.

Because Climate Change over an indefinite future is a special case compared to other public goods – because it is “the granddaddy of all public goods” (Nordhaus, 1991) – certain peculiarities of behavioural change and welfare analysis have become more apparent in the case of Climate Change. It has distinctive features rendering measures mitigating climate change more political. Giddens’ paradox states that the issue is unique in one respect: the public prefers to do very little since they believe that the impact is not yet very visible and will be strong only in the long term, however it may also be too late to take action when the impact is exacerbated in the longer-term future (Giddens, 2009).In addition to the long-term nature of climate change, it has other distinctive features: the extent and the nature of uncertainties, the global scope of the issue, the uneven distribution of the policies, benefits and costs across space and time, the need for collective action and the pervasiveness of its effects. These features have important implications for cultural change, which foster innovative ideas and entrepreneurship.

Climate changed together with behavioural and industrial changes. Cultural change also starts at an individual level, and eventually affects culture. Organizational cultures impinge on the way ideas are developed. This implies that organizational cultures are indirectly regulated by enterprise and innovation and vice versa.

Pierre Bourdieu’s notion of habitus demonstrates the issue at an individual level. The notion of habitus illustrates the relationship between reasons that consist of beliefs and desires and actions by showing that social facts, which include social norms, upbringing, and events in one’s surroundings, affect our behaviour through our minds. So, the sequence is this: There exists a social fact. This is acquired by the agent and this, apparently has a good deal of effect on his/her behaviour. Habitus, “an acquired system of generative schemes adjusted to the specific conditions under which it is formed” , is embodied in human beings, because it is inside their heads and reinforced by any sort of social interaction. In the process of producing an action, the habitus is produced by or in line with the objective patterns of social life. The habitus usually functions according to a social field; therefore it can dispose different actions according to the social field and can be transformed by altered expectations. Bourdieu claims that action is caused by a society of which the agent considers his/her body a part and that society and social orders subsequently originate from these physical actions.

Therefore, the organizational cultures in which ideas are formed are highly significant and leaders have an effective role in producing such a culture. The extent of their impact on people depends on their ability to convince people of their integrity and sincerity.

The Global Recession comes with a solution: effective leaders

Leadership has rhythms, some better than others. Ugly rhythms, although they belong to only one individual in the world, have important implications for a certain number of people. We live in an era of when process of politicized decision-making and persistent institutions are inspiring changes in behavioural and cultural change and expectations extensive enough to lead some to question whether it still makes sense to speak of short term policies and rapid change of market profiles. People are now convinced of the importance of regulation, which implies an advantage for leaders and that integrity is required for transparency and eventually credibility and effectiveness in an organization culture. And this forms the foundation stone for flourishing innovative ideas. Prescription to combat recession is already written on the recession itself, especially for leaders. In order to leave space in which followers’ ideas may flourish, a leader should:

• Ensure transparency in his/her goals and expectations. Rationalization should not be used as a weapon of the established power as it damages veracity within an organization. Ration, but not rationalize!
• Reconcile interests with morality so that efficiency becomes effectiveness.
• Make sure ideas are culturally-embedded.
• Create the kind of diversity of ideas within a learned society that favours radical innovation.

Overall, leaders should note that the moral fabric of the people affects the ideas around which society stabilizes. These form ideologies to materialize themselves. Institutions follow. Therefore what a society needs in order to combat the recession is de facto institutional change.

Nihan Akyelken, Ekim 2009, Oxford

Avrupa’nın değişen siyasi çehresi – Sağa kayış

2009-09-29T21:15:00.004+01:00

Avrupa’nın siyasi çehresinin geniş çaplı olarak değiştiğini kabul etmenin zamanı geldi. Uzun bir süredir sosyal demokratların önderliği veya geniş çaplı katılımıyla yönlendirilen çoğu Avrupa meclisinin yapısı, Avrupa’da son yıllarda yapılan veya yapılacak olan seçimlerin de gösterdiği gibi sağa kaymakta. Nitekim Almanya’da Hıristiyan Demokratların Sosyal Demokratlar ile olan koalisyonu, sosyal demokratların oy kaybetmesi ile bozulacak ve sosyal demokratların koalisyondaki yerini merkez sağ/liberal demokrat olarak nitelendirilebilecek Hür Demokrat Parti alacak. Sağ politikalar Fransa’da da giderek geçerlilik kazanmakta, İngiltere’de de. Olası 2010 İngiltere genel seçimlerini Muhafazakâr Parti’nin kazanması şu anda oldukça muhtemel görünmekte. Muhafazakâr Parti’nin çok daha sağında kalan, hatta ırkçı olarak nitelendirilebilecek, Britanya Milliyetçi Partisi (British National Party), 2009 Avrupa Meclisi seçimlerinde iki adayını meclise sokmayı başardı. 2009 Portekiz seçimlerinde ise Jose Socrates’in Sosyalist Partisi meclisteki çoğunluğunu kaybetti ve şu anda ya azınlık hükümeti kuracaklar ya da koalisyon ile yola devam edecekler. Sosyal demokrasinin en yüksek olduğu ülkelerden, AB üyesi olmayan, Norveç’te bile 2009 genel seçimlerinde aşırı sağa yakın İlerleme Partisi sığınmacılara ve yabancı göçmenlere karşı yürüttüğü popülist seçim politikaları ile hükümette bulunan sosyal demokratları oldukça zorladı ve meclise ikinci en büyük parti olarak girmeyi başardı. İspanya seçimleri geçen seneydi ve Zapatero’nun sosyal demokrat partisi hükümette kalmayı başardı. Ancak İspanya’da önü alınamayan işsizlik artışı (%20’ye varan işsizlik oranı ile dünyanın en yüksek işsizlik oranlarından biri) devam ederse, bir sonraki seçimler İspanya siyasi arenasının da değişimine yol açabilir. Çok fazla tartışılmayan ama varlıkları da inkâr edilemez olan Doğu Avrupa ülkelerinde de aşırı sağ duyguların siyasi arenada kendilerine yer bulduğu da reddedilemez.

Kısacası, Avrupa siyaseti sağa kaydı veya kaymakta. Aslında bu çok da şaşırtıcı değil. Bütün Avrupa, dünyanın çoğu ülkesi gibi ekonomik kriz ile boğuşmakta. GSYİH gerilemekte ve işsizlik artmakta. Avrupa’nın geçmiş tarihine bakarsak kriz dönemlerinde seçmenin çoğu zaman sağa kaydığı açık. Bunun sebebi ise bana göre seçmenin ekonomik sorunların asıl kökenini görmek ve uzun vadeli ekonomik eğilimleri tartışmak yerine sağ partilerin popülist, günah keçisi yaratan ama kolay anlaşılırmış gibi görünen politikalarına sıcak bakması. Yükselen işsizlik Avrupa’da hem işsizleri canlarından bezdirmekte, hem de çalışanları “ya işimi kaybedersem” diye düşündürmekte. Bu belirsizlik ortamı korku yaratmakta ve seçmen, korkuyu yaratan canavarla savaşıp kendisini koruyacak bir kahraman aramakta. Almanya seçimlerinde seçmenlerin Merkel’e “Mutti – Anne” diye isimlendirmesi rastlantı olmasa gerek.

Avrupa ekonomik krizde ve işsizlik tırmanıyor. Bu sorun kısa vadede çözülemeyecek gibi görünmekte. Ekonomi 2010’da canlanmaya başlasa bile işsizlik hemen düşmeyecek. Seçmen krizin faturasını Avrupa’yı uzun süredir yöneten merkez sola kesiyor. Ama merkez sağ seçmenlere neden daha çekici gelmekte? Bunun tartışılması önem arz eden sebeplerinden biri, merkez sağın yabancı göçmen ve sığınmacı karşıtı söylemleri. Avrupa’nın yerleşik halkının belli bir kesimi göçmenler olmazsa işlerini geri alabileceklerini düşünmekte, ya da en azından merkez sağ partilerce buna inandırılmakta. Bu ne kadar doğru? Bu soruyu cevaplayabilmek için birkaç gözlem yapalım.

Birinci gözlem, Avrupa’nın son yıllarda AB’ye yeni katılan Doğu Avrupa ve geleneksel olarak Asya’nın fakir ülkelerinden (Pakistan, Hindistan, Bangladeş, Vietnam vs) aldığı göçün yapısı. Bu göç iki türlü. Birincisi yüksek vasıflı işçiler (üniversite eğitimli, genç, tecrübeli, yabancı dil bilen, içine katıldığı topluma hızla adapte olabilen, Avrupa kent yaşam stilini seven). Bu işçiler daha çok akademik araştırma, finans, medya, yönetim danışmanlığı, çeşitli mühendislikler, hukuk gibi üst hizmet sektörlerinde istihdam edilmekte ve Avrupa’nın bu konudaki açığını kapatmakta. Avrupalı seçmenin, bu kesime karşı kayda değer bir tepkisi görülmemekte. Zaten çoğu seçmen bu iş kollarında istihdamı düşünmekte değil, hatta bu sektörlerin ne yaptığını bile aslında bilmemekte ve bu sektörlerin çalışanları ile belki de hiç karşılaşmamakta. Bu sektör çalışanları ile karşılaşan yerli halk da zaten yüksek vasıflı işçileri genelde hoş karşılamakta ve hatta yetenekleri ile göçmen geldikleri ülkelere getirdikleri faydayı takdir etmekte. Genel seçmenin derdi sokakta karşısına çıkan göçmenle, yani vasıfsız veya yarı vasıflı işçilerle (temizlik işleri, bakkallık, yemek hizmetleri, elektrikçilik, boyacılık, tesisatçılık, bar çalışanları, call centre hizmetleri, inşaat işçiliği, fabrika çalışanları vb). Yerel halkın belli bir kesimi, göçmenlerin işlerini ellerinden aldığını veya alabileceğini düşünmekte. Bu haklı bir düşünce mi? Sorunun cevabı olaya nasıl bakıldığına ve hangi zaman sürecinden bakıldığına bağlı. Ben, aynı vasıflara sahip bir yerli ile bir göçmen arasında seçim yapacak olan yerli işverenin diğer koşullar da aynıysa büyük ihtimalle yerliyi istihdam edeceğini düşünüyorum. Ancak diğer koşullar aynı değil. Genel olarak göçmenler, yerli halkın çalışmak için talep ettiği minimum miktarın altında ücretler ile çalışmaya razılar. Ücret düşük olsa bile, geldikleri ülkede aynı işi yaparak kazanabilecekleri ücretin genelde çok daha üzerinde.

İşte sorun da burada yatmakta. Avrupa’nın vasıfsız veya yarı-vasıflı işçi kesiminin kısa vadede işsiz kalmamak için yapabileceği şey daha düşük bir ücrete razı olmak gibi görünüyor. Ancak bu olacak bir şey değil gibi. Birinci neden sosyal. Kimse içinde bulunduğu sosyo-ekonomik seviyenin altında kalan bir yaşam tarzını kolay kolay benimseyemez. İkinci neden ise Avrupa’daki geniş çaplı refah devleti olanaklarının, çok daha düşük bir ücrete göre yerli Avrupa halkına daha cazip gelmesi. Düşük ücretle çalışmaktansa işsizlik sigortasından ve devletin işsizlere sunduğu diğer olanaklardan faydalanmak maddi olarak daha tatmin edici olabilir. Nitekim Avrupa’da yaşamını devlet desteği ile idame ettiren milyonlarca insan var. Ancak devlet desteği ile yaşamak da insanların gururunu incitici olabiliyor. Yani burada sistem, vasıfsız ve yarı-vasıflı işçilere şöyle bir ikilem getiriyor: ya düşük ücretli ama gururu fazla incinmemiş bir çalışan olacaksın, ya da devlet sana bakacak ama gururun incinecek.

Bu birinci gözlem, sağ ağırlıklı partilerin neden oy kazandığını bir noktaya kadar açıklayabilir. Nitekim sağ partiler, yabancı göçü kısıtlayarak (ve de özellikle sığınmacıları da hedef göstererek), AB’nin doğuya (hatta güneyde Fas’a doğru) genişlemesinin önünü tıkayarak işsizliği önleyebilecekleri gibi bir düş yaratmaktalar. Halka bu cazip geliyor çünkü çözüm sanki bu kadar basit. Hintli, Arap, Polonyalı, Çek, Romanyalı vs göçmen olmasa onun işini yerli halk yapabilir; fabrikadaki o üretim hattında yabancı olacağına ben olayım diye düşünüyor yerli halk, ya da sağ partilerce düşündürülüyor. Bu gerçekçi bir yaklaşım mı? Belki çok kısa vadede olabilir. Göçmenler bir gecede ortadan kaybolsalar, işveren yerli halka muhtaç kalabilir. Ancak işveren aynı malı veya hizmeti üreten gelişmekte olan ülkeler ile bu koşullar altında ne kadar süre rekabet edebilir?

İşte bu noktada şu ikinci gözlemi yapalım: Avrupa’nın içine düştüğü krizin ve artan işsizlik sorununun kısa vadedeki ana sebeplerinden en başta geleni tabii ki finansal piyasaların, bankaların içine düştüğü likidite sorunu ile sallanmaları. Ancak “ah şu açgözlü bankacılar olmasa ne güzel yaşayıp giderdik” diyerek krizi kesin bir şekilde çözebileceğini sanmak saflık olur. Finansal sorun şu anda kısa vade problemi (Bu aslında çok tartışılır ama yeri burası değil). Oysa Avrupa çok daha derin bir sorun ile karşı karşıya: gelişmekte olan ülkeler ile üretim konusunda rekabet edememe. Düşük ve orta vasıflı işçi maliyetlerinin çok daha düşük olduğu gelişmekte olan ülkeler (Çin ve Hindistan tabii ki ilk başta gelen örnekler) başarılı teknoloji transferleri sonrası dünya üretiminde büyük söz sahibi olma yolundalar. Bu ülkeler artık sırf düşük teknoloji ürünleri yerine, orta ve hatta nispeten ileri teknoloji ürünleri üretebilmekte. Çin ve Hindistan araba üretimine bile geçmiş bulunmaktalar. Elektrikli ev aletleri, beyaz eşya, bilgisayar üretimi gibi ürünler artık bu ülkelerde rahatça üretilebiliyor. Avrupa’nın yüksek maliyetleri bu ülkelerle düşük ve orta vasıflı üretim gerektiren ürünlerde rekabet edemiyor. Hatta kendi bölgesindeki üretimi bile gelişmekte olan ülkelere kaptırmakta. Bunun en önemli örneklerinden birisi, Hintli araba üreticisi Tata Motors’un İngiliz Jaguar ve Land Rover şirketlerini satın alması.

Evet, orta ve uzun vadede Avrupa üretimi sona ermekte. Durum böyle olunca sınırları sıkılaştırmayı öneren sağ politikalar çok kısa vadede işe yararmış gibi görünse de aslında 10-20 yıl içerisinde tamamen iflas edecektir. Sınır kapamayı önermek popülist ve işe yaramayan bir söylemdir.

Avrupa’nın içine düştüğü bu devasa sorundan kurtulmasının tek yolu bence gelişmekte olan ülkelerin rekabet edemeyeceği alanlara yönelmek; yani yüksek vasıflı üretim gerektiren, bilişim teknolojileri dizaynı, finans, medya, temiz ve yenilenebilir enerji, uluslar arası hukuk, sanatsal/kültürel faaliyetler gibi sektörlere yönelmek. Gelişmekte olan ülkelerin elindeki insan kaynakları bu alanlarda rekabet etmeye yeterli değil. Avrupa’da da bu insan kaynağı şu anda kısıtlı, ancak aradaki fark Avrupa’nın bu kaynağı çok daha hızlı yaratabilme olanağı. Bu olanak da elindeki üniversitelerden ve diğer üst eğitim kurumlarından geçmekte. Üstün vasıflı işçi ancak üstün vasıflı eğitim kurumları ile olur.

Bu çözümün ancak orta vadede hayata geçirilebilecek bir çözüm olduğunun farkındayım. İşsiz kalan bir inşaat işçisi bir gecede ipod tasarımcısı olacak değil. Ancak bu çözüm bile, sürdürülebilir, makul hiçbir değişimin olmadığı bir durumdan iyi. Nitekim Avrupa’nın geleceği bu haliyle hiç umut verici değil. Zaten geçmişe baktığımızda da ekonomik sorunlar ile sağa kayan bir Avrupa’nın hangi acıları yaşadığı da malum.

Yukarıda bahsettiğim yükselen siyasi tutumun, sağ ağırlıklı partilerin başarısının tek, hatta ana, kaynağı olduğunu söylemek tabii ki basitlik olur. Sağ partilerin diğer en önemli ekonomik söylemlerinin başında vergi indirimleri ve bütçe açıklarını kısmak geliyor (ikisinin aynı anda kolayca olamayacağı malum). Vergi indirimi kısmı, ekonomik kriz ile geliri düşen seçmenin harcanabilir gelirinin kısa vadede arttırılmasına yönelik. Mortgage harcamaları, günlük ev harcamaları, araba bakımı vs gibi giderlerini zor karşılayan halk, bir anda cebinde daha çok para olacağı rüyasına kendini kaptırmakta. Bugüne kadar sosyal demokrat yönetimlerin nispeten yüksek oranda vergileri halkı bunaltmış gözükmekte. Vergiden ziyade, halk toplanan vergilerin kimin ve ne için harcandığı konusunda da kuşkulu. Sosyal demokrat görüş eşitlikçi bir yaklaşım ile harcamalarını daha çok en çok bu harcamalara ihtiyacı olan kesime yapmakta veya öyle görünmekte. Halk ise bundan rahatsız gibi görünüyor. Anladığım kadarıyla kendisini de oldukça zor durumda gören sağ parti seçmenleri, kendi vergileri ile diğer zorda olanları kurtarma yanlısı değil.

Vergi indirimleri kısa vadede halkın cebine para koyacaktır kuşkusuz. Ancak krizin derinleşmesini engellemek için sonuna kadar Keynesyen ekonomi politikaları ile bütçe açıklarını son limitlerine dayayan hükümetler, bu vergi indirimlerini ne kadar süre devam ettirebilir? Örneğin İngiltere 2009 sonunda %12’lik bir bütçe açığı ile karşı karşıya kalacak ve son tartışılanlar İngiliz borç stokunun rahat çevrilip çevrilemeyeceği üzerine. Şu anda oldukça düşük bir ihtimal gibi görünse de, borç çeviremeyen bir İngiliz Hazine’sinin tüm dünyada şok dalgalarına sebep olacağı açık. Orta vadede bütçe kısıntılarına gitmek elzem gibi.

Evet, öyle görünüyor ki Avrupa’nın sorunları oldukça derin ve bu sorunları gelip geçici bir finansal krize bağlamak zor. Geleneksel endüstrilerinde rekabet gücünü yitiren ve bütçe açıkları frenlenemeyen bir Avrupa’nın geleceği sınırları sıkılaştırmak veya vergi indirimleri gibi dar görüşlü politikalar ile kurtarılamaz. Avrupa şu anki krizden çıkacaktır ve 2011 gibi işler rayına oturacak gibi görünüyor. Bugünlerde iktidara gelen sağ partiler, düzelen ekonomiyi kendi başarılarıymış gibi göstererek (aslında birkaç yıl içinde ekonomi, iktidardan kovulan veya kovulmak üzere olan sosyal demokrat ağırlıklı hükümetlerin bütçe harcamalarını arttırdığı için düzelecek) bir sonraki seçimleri de kazanabilirler. Yani Avrupa’da gelecek 8-10 yıl boyunca merkez sağ iktidarını görmek oldukça muhtemel. Ancak, ya bir sonraki kriz? Merkez sağ, krizin temel sebeplerini ortadan kaldırabilir mi?

Görünen o ki Avrupa bir an önce basit gibi görünen ama aslında saçma çözümlere kafa yormayı bırakmalı ve enerjisini kendini yenilemeye adamalı. Yoksa Avrupa’daki umutsuzluk rüzgârları kalıcı ve gerçek bir fırtınaya dönüşebilir.

Ozan Şakar, Eylül 2009

İmam Hatip Liseleri ve Türkiye'de Eğitim

2009-07-23T22:18:00.019+01:00

İmam hatip lisesi mezunları istedikleri üniversiteye girebilecek. Bundan böyle devletin bütün kurumlarında ve özel şirketlerde üst düzeylere yükselebilir, başbakan bile olabilirler.

Geçen hafta Yükseköğretim Kurulu (YÖK), meslek lisesi öğrencilerinin kendi alanlarından başka bir alanda üniversite öğrenimi yapmak istemeleri halinde orta öğretim başarı puanlarının daha düşük bir katsayıyla çarpılması uygulamasına son verdi. Bu uygulama 1999'daki bir YÖK kararına dayanıyordu, AKP 2004'te katsayıları kaldıran bir yasayı meclisten geçirmiş, ancak dönemin cumhurbaşkanı Sezer yasayı veto etmişti. AKP o zaman konunun üstüne daha fazla gitmedi. Bu sırada YÖK'te AKP'yle aynı görüşteki üyeler çoğunluğu kazandı, bu karar da en sonunda "normal yollardan" alınabildi. Yargıtay onursal başsavcısı Sabih Kanadoğlu kararı kimin iptal edebileceğini söylemiş bile: Danıştay.

Bu yazının amacı bu karar hakkında bir yargıda bulunmak değil. Nuray Mert, Radikal gazetesinde 23 Temmuz'da çıkan yazısında ne güzel demiş: "[B]irileri kendi çocukları için kurdukları hayali herkesin çocuğu için kurmamaya devam ettiği sürece seçkinlerin dolaşımı kanunu işleyecek... ‘Aristokratlığa karşı’ değil, ‘aristokrat olmak için’ mücadele verenlerin hepsi, zamanı gelince, yenileri tarafından o çöplüğe atılacak."

Ne 14 yaş insanın mesleğine/alanına karar vermesi için çok erken diyenlerin, ne de imam hatip liseleri bir genci işine yarayacak pek çok fikir ve bilgiden mahrum bırakıyor diyenlerin umrunda bu ülkenin gençleri. Nerden mi biliyorum? Eğitim sistemimizin halinden ve bunu değiştirmek için bugüne dek kimsenin bir şey yapmamış olmasından. Öncelik verilirse para bulunur, özellikle birileri şu kayıt dışı ekonomiye el atmaya cesaret edebilse. Şunu da unutmamakta fayda var, konunun “tarafların” idealizmine indirgenemeyeceğinin anlaşılması açısından: İmam Hatip liseleri 12 Eylül sonrasında bu kadar serpilip gelişti. 1997’deki “post-modern” darbe sırasında 601 okulda 511 bin öğrenci vardı. Bu sayılar zorunlu eğitimin sekiz yıla çıkarılması ve 1999 katsayı kararının etkisiyle 2002-2003 öğretim yılında 450 ve 64 bin 500’e kadar düştü. Geçtiğimiz öğretim yılında ise 458 okulda 65 bin 916’si erkek, 77 bin 721’i kız olmak üzere 143.637 öğrenci okuyordu.

Bu yılki üniversite sınavına 1 milyon 324 bin 197 genç girmiş. 704 bin 712 aday Fen Bilimleri testinden, 251 bin 324 aday Matematik testinden sıfır puan almış. 30 bin aday testin bütününden sıfır çekmiş. YÖK 90 bin yeni kontenjan açmış, bu kontenjanı doldurabilmek için baraj puanlarını düşürmüş. Açılan kontenjanları dolduracak gençlerin alacağı eğitimin kalitesi muamma. Her zamanki gibi en başarısız öğrenciler Doğu ve Güneydoğu’da yaşıyor.

Milli Eğitim Bakanlığı’nın verilerine göre, 2008-2009 öğretim yılının başında orta öğrenim yaşındaki gençlerden yüzde 58.52’si bir orta öğretim kurumuna devam ediyormuş. Bu oran erkek öğrenciler icin yüzde 60.63, kız öğrenciler icin yüzde 56.30. Doğu ve güneydoğu illerinde bu oran çok daha düşük: Ağrı’da erkeklerin yüzde 27’si, kızların yüzde 16’sı orta öğrenim görüyor.

Eğitim sistemimiz, yarattığı adaletsizliklerle mevcut “ekonomik ikiliğin” devamına ön ayak oluyor. Orta öğretim düzeyinde Anadolu liselerine, fen liselerine veya özel liselere girebilen gençler görece kaliteli bir eğitim alıyor, iyi üniversitelere girip kayıt içinde çalışıyorlar. Bunlar arasında en zeki olanları, en iyi üniversitelerin en iyi bölümlerinden mezun olduktan sonra yurt dışına gidiyorlar. Diğer liselerde okuyan gençler içinse iyi bir universitede okuyup düzgün bir şirkette iş bulmak çok zor. Bu okullarda okuyanlar, şirketlerin ihtiyaç duyduğu teknik becerileri edinemiyorlar.

Eğitim bütçesine ve yatırımlarına bakacak olursak, Milli Eğitim Bakanlığı ile devlet üniversitelerine ayrılan pay, 2009’da merkezi yönetim bütçesinin yüzde 14’ü, gayri safi milli hasılanın ise yüzde 3.3’ü. Milli Eğitim Bakanlığı bütçesinden yatırımlara ayrılan pay yüzde 4.57. En yakın tarihli verileri alabildiğimiz 2002 yılında, eğitim harcamalarının yüzde 64.8’i devlet kaynaklarından gelirken, yüzde 32.9’unu özel kaynaklar üstlenmiş. Özel harcamaların ağırlığı, pek çok OECD ülkesinden daha büyük.

Eğitim sistemimiz şu haliyle sınıflar, bölgeler ve kadın-erkek arasındaki eşitsizliği körüklüyor, kayıt dışı ekonominin varlığını devam ettirmesini sağlıyor. Hükümet sadece İmam Hatip öğrencilerine önem veriyor, muhalefet ise ancak İmam Hatipler ve bakanlık listesine giren muhafazakar içerikli kitaplar söz konusu olduğunda eğitim sistemini hatırlıyor. Değil araştırma-geliştirme yapmak ve ürettiğimiz katma değeri artırmak, şirketlerin mevcut düzenini devam ettirmek için bile yeterli insan kaynağına sahip değiliz.

Daha da önemlisi, Türkiye’de öğrenciler yeni şeyler öğrenmenin, bir konudaki değişik fikirleri duymanın, şaşırmanın, fikrini değiştirmenin, ilgilendiği bir konuda zorunluluklar yüzünden değil, zevk aldığı için çalışmanın ve araştırma yapmanın keyfine varamıyor. Öğretmenler bezgin, öğrenciler bezgin. Müfredat iyimser baktığınızda yetersiz ve renksiz, kötümser baktığınızda taraflı.

İnsanları gerici ve aşırı milliyetçi fikirlere yönelten sadece ekonomik zorluklar değil, hayatlarını başka türlü anlamlandıramamalarından doğan bu boşluk. Eğitim sistemimiz böyle devam ettiği sürece, biz de böyle devam edeceğiz.

-Irmak

Karşılaştırmalı istatistikler için (ancak Turkiye pek cok tabloda yer almıyor): OECD Highlights from Education at a Glance 2008

Türkiye’de kadın-erkek eşitsizliği ekonomiye darbe vuruyor

2009-07-19T19:40:00.005+01:00

Bazı toplumsal konuları anlayabilmek için sadece bu konuların içinde geçtiği topluma bakmak yeterli olmaz; hatta sırf toplum içi bir analizin sonuçları yanlış yönlendirmelere yol açabilir. Bazı toplumsal konuları anlayabilmek için toplumlararası karşılaştırmalar yapmak gereklidir.

Günümüz dünyasında ekonominin ilerlemesi önemliyken daha da önemli konulardan biri bu ilerlemenin hangi biçimde olduğu ve toplumsal sonuçlarının neler olabileceğidir. Siyasi ve düşünsel iradenin ekonomiye yaklaşımı sadece olası sonuçları bağımsız şekilde analiz etmek değildir. Siyasi ve düşünsel irade bu olası sonuçlardan hangilerinin daha arzulanabilir olduğu yargısını çıkarmayı ve arzulanan sonuçlara varabilmek için ekonomiye yön vermeyi içerir.

Davos’taki ünlü ekonomi ve iş toplantılarını düzenleyen Dünya Ekonomik Forumu (World Economic Forum) dünyadaki ekonomik konulara yaklaşırken toplumlarda kadının yerini de, diğer değişik toplumsal konuları incelediği gibi, inceler. Bu inceleme sırf toplum için arzulanabilecek sonuçları görmekten öte (veya bireylerin kişisel gelişimleri üzerine odaklanmaktan ziyade) kadınların toplumdaki konumunun ekonomiye ivme getirebilmek için hangi yönde gerektiği üzerinedir. Forum, 2006 yılından beri her yıl Küresel Cinsiyet Uçurumu (The Global Gender Gap) adı altında bir rapor sunmaktadır. 2008 raportörlerinin altını çizdiği noktalardan biri, ekonomik büyümenin motorlarından olan yenilik yaratımının (“inovasyon”), yeni ve benzersiz fikirler gerektirdiği ve en iyi fikirlerin çeşitliliği bol (“diverse”) ortamlarda geliştiğidir. Bu nedenle yaratıcılığı ortaya çıkarmak için çeşitlilik desteklenmelidir. Bu çeşitlilik konusuna yaklaşırken bakılabilecek ana konulardan biri de kadınların inovasyon sürecine katılımını desteklemektir. Diğer bir anlamda kadınların topluma ve ekonomiye katılımı teşvik edilmelidir.

Peki, dünyadaki ülkelerdeki kadınların konumu ne durumdadır? Daha doğrusu kadınlar ile erkekler arasındaki uçurum nerededir? Buradaki uçurum sözcüğünden kasıt ekonomide (veya toplumda) kadınlar ile erkekler arasındaki eşitsizliğin boyutudur. Kadın-erkek eşitliği arzulanan bir fikirdir. Peki, eşitsizlik ne kadar? İşte Küresel Cinsiyet Uçurumu Raporu bu eşitsizliği ölçüp ülkeler arasında bir sıralama yapma amacıyla bir eşitsizlik endeksi ortaya çıkarmıştır.

Eşitsizlik endeksi, dört ana konuda kadınlar ile erkekler arasındaki eşitsizliğe dayanılarak yapılmakta. Bu konular şunlar:

1) ekonomiye katılım ve sunulan fırsatlar
2) eğitim seviyesi
3) siyasi güç
4) sağlık ve hayatta kalma.

Bu çok kapsamlı endekse göre kadın-erkek eşitsizliği konusunda dünyadaki 130 ülke arasında Türkiye 123. sırada.

Yani Türkiye neredeyse bütün Avrupa, Amerika ve Asya kıtalarındaki ülkelerden daha kötü durumda. Sadece Suudi Arabistan, Pakistan, Yemen gibi birkaç Afrika ve Ortadoğu ülkesi Türkiye’den daha kötü durumda.

Türkiye’nin gerisinde olduğu bazı ülkeler çok çarpıcı. Türkiye örneğin Cezayir, Hindistan, Suriye, Katar, Etiyopya, Bangladeş gibi ülkelerin gerisinde. Türkiye, 116. sıradaki İran’ın bile gerisinde. İnanması gerçekten zor ama istatistikler bu yönde. Türkiye, eşitsizliklerin azaltılması yönünde, diğer ülkelere kıyasla, herhangi bir gelişme trendi de göstermiyor; hatta biraz gerilediği bile söylenebilir. (2007 de 121. sıradayken 2008’de 123. sıraya düşmüş – not: Gerçi incelenen ülke sayısı da 128’den 130’a çıkmış.)

Türkiye’nin bazı istatistiklerine daha detaylı bakalım.

Ekonomiye katılım ve sunulan fırsatlar

• Erkeklerin %80’i iş gücüne katılırken kadınların sadece %29’u katılıyor
• Kadınlara, benzer bir iş yapan erkeklere göre %39 daha az maaş veriliyor
• Erkekler kadınlara göre genel olarak yaklaşık 3 kat daha fazla maaş alıyor
• Yasa yapıcıların, üst düzey bürokrat ve yöneticilerin sadece %8’i kadın
• Profesyonel ve teknik işçilerin sadece 1/3’ü kadın

Eğitim seviyesi

• Kadınların %19’u okuma-yazma bilmiyor (erkeklerin ise sadece %4’ü okuma-yazma bilmiyor)
• İlkokul çağındaki kızların %11’i ilkokula gitmiyor (erkeklerin ise %7'si)
• Ortaöğretim çağındaki kızların %36’su herhangi bir ortaöğretim kurumuna devam etmiyor (erkeklerde oran %26)
• 10 kızdan sadece 3’ü yüksek öğrenimde (10 erkekten 4'ü yüksek öğrenimde)

Siyasi güç

• Meclisin sadece %9’u kadınlardan oluşuyor (Nüfusun yarısından fazlasının kadınlardan oluştuğu düşünülürse, meclisin kadınları gerçek anlamda temsil edip etmediğini sormak yerinde olacaktır.)
• Bakanlıklarda durum daha da kötü. Bakanların yalnızca %4’ü kadın
(Not: Bu rapor 2008’de yayınlanmış. Bu nedenle son kabine değişikliklerini veya meclisteki ufak tefek milletvekili değişikliklerini içermemekte. Gene de sonuç aynı. Türkiye’de kadınlar siyasette yoklar ve temsil edilmiyorlar.)
• Son 50 yılın sadece üç yılında bir kadın (Tansu Çiller) hükümet veya devlet başkanlığı görevinde bulunmuş. (Gerçi bu oran diğer ülkelere göre o kadar kötü değil ve Türkiye bu kriterde 21. sırada. Demek oluyor ki diğer çoğu ülkede kadınlar mecliste yüksek oranda temsil edilirken en yüksek makama gelme şansları daha az olmuş.)

Sağlık ve hayatta kalma

• Türkiye’de kadınlar erkeklere göre 2 yıl daha fazla sağlıklı bir yaşam beklentisine sahipler. (Raporda bunu açıklayan bir sebep göremedim ama Türkiye’de kadınların erkeklere oranla daha az sigara ve içki içmelerinin daha uzun sağlıklı bir yaşam sağlıyor olabileceğini düşünüyorum)

Sonuç ne?

Sonuç, Türkiye’de kadınlar ile erkekler arasında inanılmaz bir eşitsizlik olduğu. Kadınlar ile erkekler arasındaki eşitsizlik uçurumu İran’daki uçurumdan bile daha derin. Bu uçurum, Türkiye’de kadınların erkeklere göre daha cahil, daha işsiz, daha fakir ve daha güçsüz kalması veya bıraktırılması ile ortaya çıkıyor. Bu eşitsizlik bireysel açıdan kadınların üzerinde inanılmaz bir baskı olduğunu gösteriyor. Toplumsal gelişim, cinsiyet eşitliği ve mutluluk için bu uçurumun kaldırılması lazım. Dünya Ekonomik Forum’un penceresinden bakmaya devam edersek, bu eşitsizlik ekonomiye ağır bir darbe vuruyor. Kadının olmadığı bir toplumda fikir çeşitliliği olamaz. Fikir çeşitliliğinin olmadığı bir yerde ise yeni buluşlar, yeni gelişimler olamaz. Yaratıcılık bu eşitsizlikten zarar görür. Yaratmayan bir toplum fakir kalmaya mahkûmdur.

Ozan Şakar, Temmuz 2009

Bu konu ile ilgili olarak şu blog yazısında da bilgi bulunabilir:
Okuma-yazma bilmemek nasıl bir şeydir?

Dünya Ekonomik Forumu’nun 2008 tam raporu için:
http://www.weforum.org/pdf/gendergap/report2008.pdf

What individual rationality! Social insanity rules!

2009-07-01T13:42:00.005+01:00

The thought undercurrent tries to instil rationality into the individual and yet the society is insane.

An individual in an insane society is constantly exposed to the self-contradictory binaries such as:

• a desire for worldly pleasures suppressed by the glorification of prudence and moderation
• mass media gossip that neither has a starting point nor a clear-cut direction and a visible end point
• the concept of individual, selfish survival in an illusional, virtuously co-operative community
• the striving for globality while living in locality
• an awareness of mortality with the promise of divine immortality
• a sense of time and space while imagining a metaphysical infinity
• the struggle for objectivity while being fed the impossibility of non-subjectivity
• the concept of full independence while retaining social contact
• an elevation of status with a high dose of expected modesty
• the hunger for power with the promotion of compassion
• a strong disregard for norms while seeking acceptance
• the solidification of strictly-defined gender roles in a sea of encouraged, rampant homoeroticism
• the bliss of ignorance with fuelled curiosity
• the possibility and beauty of orderly chaos
• omnipresent realism with a sense of romantic idealism
• the virtue of a strong work ethic with a disinterested yearning for leisure
• the simultaneous deification of gastronomy, health and the body
• the promotion of outdoors with an ever-expanding connection to the life indoors
• an increasing concern for the environment with an ever-deepening abstraction of it

The individual, while unconsciously internalising the seed of rationality, struggles to protect his sanity against the forces of social insanity.

The interesting question is not why people go insane; the real puzzle is: how do they manage to safekeep their sanity against such overarching and unnecessary social pressure? Is this all because of our deluded conviction that meaning is possible in a meaningless world?

Perhaps, we simply do things.

Ozan Şakar, July 2009

Objective social reality and the social sciences

2009-06-28T16:02:00.006+01:00

There is no objective social reality and it is a futile exercise for the social sciences to try to find any. The social sciences are not practised at the level of things in themselves, but they are practised at the level of meanings to provide explanations for them. A meaning is projected onto things by individuals and the act of projecting meaning onto things is a subjective one. In a world that is filled with meaningless things, the individuals project meaning in an arbitrary manner. And it is this subjectivity that social sciences paddle within. There are no objective laws in the social sciences and it is a bizarre claim that there is an unchanging human nature that, if understood properly, could give us the key to provide explanations for or make predictions about social phenomena. It is important to underline that the phenomena mentioned here is not one that is perceived through senses but is one that is perceived through a subjectively oriented mind.

The social sciences cannot model objective social phenomena. Phenomena, if natural or external, might be objective but once we try to move into into the realm of society, it ceases to be objective and becomes subjective. If there are no objective social phenomena, it is impossible to try to give an explanation for them with reference to models based on human nature. When a social scientist tries to model the social realm, what she does is creating a narrative, which is her attempt at providing an explanation for meanings bestowed on things which are meaningless in themselves. This subjective narrative, when it comes into existence, is not about how the world is. The important qualification here is when it comes into existence. This is because once the narrative gathers more and more followers and spreads through the population, it starts to influence people’s perception and their basis for reasoning. As the perception and the basis for reasoning of the population changes, their behaviour adapts accordingly. After all, everyone wants to do what is right, as opposed to what is wrong. However, the distinction between right and wrong is not an objective one and does not refer to any external reality. Indeed at a theoretical level, it is absurd to claim there is any such distinction as there cannot be any such thing as an objectively right thing or an objectively wrong thing. Right and wrong are not objective characteristics of external things. Right and wrong are characteristics which are subjectively, and arbitrarily, bestowed on external things by individuals.

The social sciences do not explain social reality; they create it. Every social science narrative is subjectively created and as it spreads through an adapting population, the end result will necessarily confirm the narrative. Though there was no social reality in the beginning of the social science narration process, at the end there is one and it is what the narrative had claimed it was. It was not there because it was always there as a necessary extension from human nature, but it is there because people adapt their behaviour based on the narrative.

An example could help. I do not believe that there is any such thing as a perfectly rational individual and that economic rationality is rooted in human nature. It is true that people’s behaviour is not random and that it is based on some reasoning. However, rationality is not a type of reasoning that is embedded in an unchanging human nature. Economic rationality follows from the dictates of economics. I accept that economics, while claiming to study social phenomena, does not claim that rationality is the right sort of reasoning. All it says is that rationality is what is generally observed, or would be observed in the absence of any interfering noise, in the actions of individuals, or in the society as a whole. However, what is this observation? Only physical, external things can be observed. When we look at the actions of individuals, all we can see is what they are actually, i.e. physically, doing, e.g. eating, moving, growing etc. I would not even say that going to work or school, for example, would count as a physical action, as school and work are themselves also socially coined terms and hence would be endogenous to the social sciences thus defined. It is crucial, if a social science is to have any pretensions as being a proper science, that the observations it is based on are exogenous. As the economic narrative that human action is rationally driven spreads through the population, individuals adapt their behaviour accordingly and thus the end result is a population of rationally acting individuals. What started as a purely subjective account becomes in the end what seems like an objective one.

If social science narratives are not based on objective externality, what are they based on? I think the answer is any new social science narrative is a mutation of previously accepted narratives. Somewhere along the line, a social scientist or a group of social scientists, suggest a mutated version of previous narratives, and if this mutation gathers followers, it establishes itself as the new, proper narrative that explains and predicts the world better. Of course, it explains and predicts better since with its spread the social reality changes and earlier narratives that had seemed to do a good job at explaining and predicting can no longer function as effectively.

If the above account of the social science narratives is correct, then I think some very interesting questions arise:

i) how, and why, does a new mutation arise?;

ii) how does the mutation spread through the population and how does it gain acceptance? and;

iii) most interestingly, in my view, if the narrative is not explaining or predicting any external, objective reality, and if all it does is creating its own social reality, then why do we need those narratives at all?

Ozan Şakar, June 2009

Interesting reading:

The Philosophical Importance of the Rosenthal Effect by Michael Martin

The Selfish Gene by Richard Dawkins

Leading uneasy lives

2009-01-17T18:42:00.004Z

An LSE academic (whose name I'll refrain from mentioning here, as it was a private meeting) visited our office last week, and provided us with an interesting description of the world today. He said that a paradigm shift in hard sciences occur when scientists discover internal contradictions in their theories. For a paradigm shift in social sciences to come about, an external shock is necessary. An external shock tells us that the truth about the world is no longer what we thought it was. For the western world, that external shock was September 11th.
It became apparent that the "modern" worldview, which explained the world in terms of "states and failed states" and which was shared by both the US and the Soviet Union during the Cold War, no longer sufficed to explain what is truly going on in the world today and why. However, the objective truth of the modern world was not replaced by a new objective truth.

Now we are left with post-modernist "accounts," subjective opinions of self-appointed experts, because we often lack hard data about the nature or severity the problems we face. Policy makers and states now use the "precautionary principle," (thanks to the Bush administration) which presupposes that you don't have to wait for conclusive hard evidence to act against a perceived threat. The way "experts" frame the problems, or "questions" at hand, determines our response to these problems. The academic gave the example of HIV/AIDS. Is it a developmental problem or a security problem? The answer we give to this question will determine which actors will tackle it, what they will do to solve it, and what resources will be spent on it. We can think of many other examples. Take terrorism or climate change.
Although we often don't have hard evidence and easy answers, it is still important to try to understand the actors we are dealing with. For example, the West perceives China as a rising power, a competitive force so competitive precisely because it does not respect the rules. But it is difficult for Westerners to convince China that complying with international labor and environmental standards, reining in on corruption and crime, and refusing to deal with the likes of Hassan al-Bashir will be good for the Chinese in the long-term. China needs high economic growth in the short-term to maintain social peace.
Something this academic said about conflicted regions in the world was interesting. He said some problems are "wicked problems," just when you think you find a solution to them, they transform themselves. We think that parties in an armed conflict want the resolution of a conflict, they are ready to put down arms if their demands are met. The conflict is just the means to an end. In other words, we assume that the reason these conflicts last is that conflicting demands cannot be met. Our guest said that the actors in these conflicts often see the conflict as an end in itself. They derive their power from the conflict, the costs of continuing the war is low (as opposed to state actors) and criminal activities sponsor the war. Their stated goals and demands are then just a front.
Here, I'd like to make a broad point about our conscience. We like clear cause-effect relationships to explain the injustices in this world, we like to hold people responsible for the misfortunes that befall them. We (or westerners) say, "Israel is bombing Gaza because Hamas fired rockets at Israel. Gazan civilians elected terrorists, who could not possibly ensure their security. Hamas does not have its constituents' safety at heart, it is simply a pawn in a grand geopolitical game." Having analysed this disturbing issue, we can get on with our lives, feel happy about a pilot masterfully landing 150 Americans on Hudson River. A story we can identify with more easily.
We cannot close the file on these questions with neat explanations. Having born in one part of the world as opposed to another is merely fate, it does not entitle us to more valuable lives. I read in a book philosopher Richard Swinburne's attempt at reconciling the existence of evil and God. God allowed evil to exist in order to give us the choice of not letting it happen. So some people are created merely to give those more powerful the choice of sparing them? If we have any claim at leading meaningful lives, we should at least recognize and be bothered by this randomness, this injustice.
To be fair, our minds are not completely free of trouble. Even if sufferings of innocent civilians far away does not suffice, we are bothered by things we cannot understand and control. We are less worried about natural disasters and illness thanks to scientific progress. But we are scared of what our fellow human beings might do to us. We are scared of terrorist attacks. We are afraid of immigrants. We are wary of the troubles of a financial system that gained a life of its own.
These are the new forces of nature in a post-modern world.

Bilimsel nasıl, inançsal neden

2009-01-03T00:37:00.003Z

Irmak’ın “Ruhlar ve makineler” başlıklı yazısı üzerine.

“Ruhlar ve makineler” güzel ve düşündürücü bir yazı. Irmak, Dennett ve Newsweek felsefede çok tartışılan ve tartışılmaya da devam edecek gibi görülen özgur irade ve determinizm konusuna değinmişler. Buradaki determinizm ve Newsweek için daha spesifik olarak sosyo-biyolojide çok tartışılan genetik ya da belki de bilimsel diyebileceğimiz determinizm. Tabii bir de bilinç (consciousness) üzerine de eğinilmiş ki bu da bir süredir ilgi çeken, nörolojik bilimlerde ki ilerlemeler ile felsefenin de ilgi alanına giren bir konu. Ancak burada bu determinizme karşı ağır bir çekince hissettim ve bunu açıkçası biraz şaşırtıcı buldum. Sebeplerim aşağıda.

1) Evrimsel genetik bilimler ne kadar ilerlerse ilerlesin, genetik determinizmin bahsettiği kanunlar aslında genel olarak değişmezmiş gibi gördüğümüz fizik kuralları değil bir çeşit eğilim (tendency) kanunlarıdır ve bu kanunlar aslında bildiğimiz anlamda yüksek bir açıklama gücüne sahip değildir. Bu kanunlara baktığımızda bir kişinin örneğin agresif davranışının "%32 genetik, %68 çevre" sebepli olabileceği gibi tam da neyi açıkladığı belli olmayan ifadeler olduğunu görüyoruz. Genler ve çevre ne kadar etkili olursa olsun bir kişinin hareketlerini, işin içine bir de mutasyonlar girdiğinde, ne kadar önceden tahmin edebiliriz bilmiyorum. Bence bu noktada genlerin ve çevrenin etkilediği "ben" kavramı konusunda düşünmemiz lazım ki bu noktada da zaten bilinç konusuna kayıyoruz.

2) Bilinç konusu ilginç tabii ki. Evrim sürecinde bilincin ortaya çıkması nasıldır, bunun tatmin edici bir cevabı yok. Olmayabilir de. Özellikle kuantum fiziği boyutunda bakıldığında bilincin "indeterminist" bir dünya olduğu sonucu bile ortaya atılmakta. Indeterminizm, özgür irade kavramı ile örtüşmese de genetik determinizme karşı kuvvetli bir argüman olabilir. Ama bunu söylemek için çok erken.

3) İlerleyen ve/veya paradigma değişimleri yaşayan bilimin "inanç sistemlerini" etkilediği tabii ki bir gerçek ama bundan neden çekinilmekte? Bilim "nasıl" sorusuna cevap vermekte "neden" sorusuna değil ve nasıl sorusuna cevap verirken kullandığı çeşitli meşru yöntemler var. Bir inanç sistemi bu nasıl sorusuna bilim kadar cevap veremiyorsa veya yanlışlığı bariz cevaplar veriyorsa, onun verdiği cevaba neden güvenmek istenilir? Dünyanın düz olduğunu söyleyen bir inanca bugün inanmak ne kadar mantıklıdır? Bu durumda bilim neden bize "nasılın" cevabını vermesin denmekte? Neden "mantıksız" olalım bize cevap verildiğinde? Neden çelişkilerle dolu ve ne acı sonuçlara yol açtığı gün gibi açık "inanç sistemlerine" kültürel görecelik dokunulmazlığı altında bir joker hakkı daha tanınmakta? "Nasılın" açıklanmasını bilimden daha iyi ne yapabilir veya meşru başka bir zemin var mıdır ki?

"Neden" sorusu ise bilimin ilgilenmediği bir konu. Bu konu ise bence kesinlikle önemli. Değerler sistemi bir insan ihtiyacıdır. Nasıla verilen cevabın yanında "nedeni" de aramaktayız. Bu meraka dayalı bir anlam arama ihtiyacıdır. İşte bence sorun da burada. Bilim “nedeni” aramazken acaba bize “neden” zaten aranmamalıdır da diyor mu? Bence demiyor ve diyemez. Peki burada inanç sistemleri devreye giriyor mu? Tabii ki. Ve bu inanç sistemleri arasında bence bir hiyerarşi de yok. Çünkü neden sorusu us (reason) ile tartışılamaz. Değer sistemleri ihtiyaridir (arbitrary). Sorunlardan biri de bence insanların bunun ihtiyari olabileceğini kabul etmek istememelerinde. Bunu ise anlamak pek mümkün değil. Bir şey ihtiyari olunca değerini mi yitirir? Bu tanım içerisinde bu mümkün değildir, çünkü değere zaten ihtiyari dedik. Siz değer verdiğiniz sürece o zaten değerli. Değer sistemleri birbiriyle karşılaştırılırken doğru mu yanlış mı diye sorulamaz. Ama bu demek değildir ki kültürel relativizm olsun. Hayır, çünkü ihtiyari sistemler arasında seçim yapmak yine ihtiyaridir. Zaten bu bilinçle toleranslı olunmalıdır farklı değer sistemlerine karşı. Bu ihtiyarilik kendini kandırma mıdır? Bence değil. Kendini kandırma birşeyin yanlış olduğunu bildiği halde doğru olduğunu savunmaktır (veya doğruyu yanlış gibi gösterme). Bu ihtiyarilik içerisinde doğru ve yanlış zaten olamayacağı için (en azından sistemler arasında karşılaştırmada - sistemin kendi içinde us (reason) zaten olacaktır ve olmalıdır), kendini kandırma olamaz. Ancak değer sistemi seçimlerinin ihtiyari olmadığını düşünmek kendini kandırmaktır.

Sonuç olarak bilim nasılın cevabını vermekte. Bu nasıllar hiçbir zaman için bilim içinde zaten değişmez doğrular olarak da görülmemekte. Teorilerin ilerlemesi veya paradigma değişimleri bilimin parçalarından biri. Neden sorusu ise bilimle zaten alakalı değil. Neden sorusu aslında kendi içinde anlamsız şeylere anlam yükleme merakından gelmekte. Bu demek değil ki anlam diye birşey yok. Dediğim sadece bu anlamların bizim ihtiyari seçilmiş değer sistemlerimiz içerisinde kabul gördüğü ve anlam kazandığı.

Son sözler olarak:

i) "Neden" sorusu anlam arayışı içinde olan bir sorudur. Anlam ancak ihtiyari seçilmiş değer sistemleri içerisinde verilebilir. Bilim bu anlam arayışı içerisinde değildir ancak bilim de "neden" sorusu sorulmamalı diyemez.

ii) Bilimin ilerlemesi veya bilimsel paradigma değişimleri bazı inanç sistemlerinin temellerini sarsıyorsa, bu zaten o inanç sistemlerinin nasıl sorusuna cevap vermek gibi alanlara baştan girmemesi gerektiğinin göstergesidir.

Ozan Şakar

Ruhlar ve makineler

2008-12-30T16:54:00.008Z

For readers who don't speak Turkish, this post is about the following book chapter, which I highly recommend:

"How to Protect Human Dignity from Science," Daniel C. Dennett, March 2008.

***

Lisedeyken okuduğum Sofi'nin Dünyası'nda hiç unutamadığım bir cümle var. "Eğer beynimiz bizim anlayabileceğimiz kadar basit olsaydı, bizim onu anlayamayacak kadar aptal olmamız gerekirdi." Dün Newsweek Türkiye'nin eski bir sayısında korku, öfke, aşk, mutluluk ve inanç gibi "duygu"ların beynin hangi bölümlerinde oluştuğunu açıklayan bir yazı okudum. Yazının başında haklı olarak şu soru soruluyordu: Acaba duygularımızın, tepkilerimizin ve başarısızlıklarımızın biyolojik açıklamalarını öğrenmek, bunları değiştiremeyeceğimizi düşünmemize yol açar, bizi ahlaki tembelliğe iter mi? Dergi şöyle cevap veriyor:

"Aslında gerçekten her şeyi bize beynimiz yaptırıyor. Ama yine de bunun anlamlı hayatlar yaşamamız ve ahlaki seçimler yapmamızla ilgili tutarlı bir yanı var. Bu yılın başında filozof Daniel Dennett, ABD Başkanlık Biyoetik Konseyi için hazırladığı bir yazıda, zihinsel hayatımızın biyolojisiyle ilgili bilgi sahibi olmanın bize avantaj sağlayacağını söylüyor. Filozofa göre, bu durum karar alma mekanizmalarımızı ve hatta ahlâki kararlarımızı bile geliştirebilir. Dennett, böylece insan türünün hayatta kalma şansının da artacağını belirtiyor."

Tabii bu yanıtın içini doldurmak için öncelikle Dennett'ın yazısını okumak gerekiyor. Arada sırada yaşadığım ve beni şaşırtan tecrübe ise şu: Beni mantıksız, "anormal" davranmaya iten bir duyguyu yaşarken bunun biyolojik nedenleri olduğunu sezmek, ancak yine de o duygudan kurtulamamak. Örneğin yorgunluğun getirdiği sabırsızlık ve alınganlık ya da kahve içtiğimde hissettiğim iyimserlik ve enerji. Bazı günler işlere kolayca yoğunlaşabilirken, enerji doluyken, bazı günler kapıldığım anlamsızlık hissi.

Birinci elden yaşadığımız bu tecrübeler, kaçınılmaz olarak akla şu soruları getiriyor: Duygu, düşünce ve davranışlarımızın ne kadarı bizim kontrolümüzde? Biz ne kadar özgürüz, seçimlerimiz ne kadar anlamlı? Yetenek ve başarılarımızın ne kadarı sahiden bizim? Uyuşturucu etkisi altındayken bir sanat eseri yaratan sanatçı, o eserin üzerinde ne kadar hak iddia edebilir? Bir suçlunun akli dengesinin yerinde olup olmadığı, bir suçu "bilerek ve isteyerek" işleyip işlemediği, bir kurbanın ruhsal sağlığının bozulup bozulmadığı hangi kriterlere göre belirlenebilir? Yapışık ikizler, beyninin içinde ikizinin ayağını taşıyan çocuk, "hamile erkek" gibi "anomalilerin" farkında olmak, insan hayatının anlamı, değeri ve ona bu anlamı veren varsayımlarımız hakkında şüpheye düşmemize yol açıyor. İnsan hayatını çevreleyen anlam halesi ve ahlaki tabular ortadan kalktığında ise, vücutlarımız değeri belirlenebilir birer "ürün" (commodity) haline gelmiyor mu?

Dennett'ın yazısı gerçekten çok ilginç. Bilimin "açıklayabildiği" her yeni şey, eski inançlarımızı sorgulamamıza yol açıyor. İnanç sistemimizdeki her değişiklik ise, toplumsal ve kişisel hayatımızda büyük ve geri dönülmez değişimleri beraberinde getiriyor. Dennett, yatırımcıların beklentileri değiştiği için birden bire değeri düşen bir para birimini, hak-hukuk ve güvenlik sağlaması beklenmediği için iflas eden bir devleti, ya da bir kasabanın birden kendilerini tehlikede gördükleri için kapılarını kilitlemeye başlayan sakinlerini örnek gösteriyor. Ona göre, bilimin açıklamaları ışığında birden her davranışımızı biyolojik nedenlere bağlamamız, inanç sistemlerimizde tehlikeli değişimlere yol açabilir.

Dennett, inanç sistemimizin bazı yönlerini, bilimin getirdiği şüpheciliğe karşı korumamız gerektiğini düşünüyor. Bunu tutarlı bir şekilde yapmanın yolu da, inançlarımızın gerçeklere dayandığını, doğruluklarının kanıtlanabileceğini iddia etmektense (çünkü bilimin ortaya çıkardığı gerçekler karşısında bu iddiaların ikna kabiliyeti azaldı), inançlarımızın ve değerlerimizin sonuçlarına bakmaktan geçiyor. (Hatice'ye değil neticeye bak.) Burada Dennett, ehliyet alma yaşını örnek gösteriyor. Herkesin on altı ya da on sekiz yaşında araba kullanmaya hazır olduğunu bilimsel olarak kanıtlayamayacağımız gibi, insanların araba kullanmaya hazır hale gelebilmesi için geçmesi gereken belirli bir olgunluk eşiğinin varolduğunu bile iddia edemeyiz. Ancak ehliyet alma yaşı toplumdaki bir belirsizliği giderir ve trafiğin güvenliğini artırır. Ehliyet yaşının "bilimsel" olarak tamamen mantıklı olup olmadığını tartışmaya açmak, zaman ve enerji kaybından başka bir işe yaramaz.

Dennett'a göre, geleceğe dair beklenti oluşturabilmek ve plan yapabilmek için, herkesin kabul ettiği inanç ve değerlere sahip olmamız gerekiyor. Örneğin demokratik rejimlerin devam edeceğini varsayabilmek için, demokratik rejimlerin Churchill'in dediği gibi alternatiflerinden daha iyi olduğuna inanmamız gerekir. Para biriktirebilmek için paranın değerinin düşmeyeceğine, yatırım yapmak için hukuk düzeninin doğruluğuna ve değişmezliğine inanmak zorundayız.

Filozof, bu değer ve inançların varlığını sürdürebilmek için bazen kendi kendimize yalan söylemek zorunda olduğumuzu kabul ediyor. Burada psikiyatrist George Anslie'nin Breakdown of Will (İradenin Çöküşü) kitabından alıntılar yapıyor. Bu değer ve inançları kaybetmemek adına gerçeği arama ve gerçeği gösterme güdümüze ters düşen şeyler yapıyoruz, gerçeği bazen görmezden geliyoruz. Buna örnek olarak ise, Dennett etnik eşitliğe inancı korumak adına, değişik ırklara mensup kişilerin biyolojik farklılıklarına ilişkin yararlı sonuçlar doğurabilecek araştırmaların görmezden gelinmesini gösteriyor.

"İnançların stratejik korunması"nın hayatımızda yakından bildiğimiz pek çok örneği var. Dennett'in Anslie'nin kitabından alıntıladığı bu bölümü tam olarak çevirmezsem olmaz:

"Hesaplayarak ya da ondan bir medet umarak gösterdiğimizde mahvolan çabanın değerli kalmasını istiyorsak, hilebazlıktan vazgeçmemeliyiz. Örneğin, seks ya da 'sevilmek' için gösterilen romantizm, para için yaptığımız mesleğimiz, insanlardaki etkisini görmek için yapılan bir sanat performansı kabalık olarak görülür. Seks, sevgi, para ya da alkışın motive edici etkisinin çok fazla farkında olmak gösterilen çabayı mahveder, üstelik sırf etrafımızdaki insanların gözünü açtığı için değil. Çabalarımızın asıl kıymetiyle ilgili inançlarımız, bu inançların doğruluğundan daha değerlidir, çünkü bu inançlar gerekli olan hilebazlığı sağlar."

Ne için gerekli olan? Gösterilen çabanın, ortaya çıkan ürünün değerli olması için gerekli olan. Yani ortaya çıkan ürünün gerçekten değerli olmasını istiyorsak, onu hesapsızca, saflıkla, samimiyetle, "onun için ve yalnızca onun için" yaptığımıza önce kendi kendimizi inandırmamız gerekir. Yani saf olmasak da bir an için saflığı yakalamak, kendimizi saf sanmak. İnançlarımızı korurken de, onlara gerçekten inanabilmek istiyorsak, şüphelerimizi unutmak zorundayız. Yani bazen en mantıklısı mantığı elden bırakmak.

-Irmak

Satire: Why dry democracies are afraid of some fun

2008-12-28T02:19:00.002Z

What are some of the defining characteristics of genuine democracy? There are quite a few but here are some suggestions: criticism, protecting the minority from the majority (or the weak from the strong), preventing the emergence of despots, freedom of speech, preventing “extreme” views from taking over, a desire for a common ground for social deliberation, promotion of reason for social deliberation, acceptance for individual and divergent views and dialogue between opposing views. To my mind, it is only satire that can encompass those characteristics all at the same time and satire is definitely one of the strongest guardians of democracy.

Satire is the embodiment of democracy because it prevents a self-important despot from making others believe that s/he is indeed the only “right” person in the whole universe and as such hiers (his or her) word is law. This is a classic example of a despot and satire is the quickest and the surest way to bring the downfall of a despot. It is deeply embedded in human nature that we cannot take a “strong” person very seriously while at the same time laughing at hierm (him or her). You cannot be afraid of an idea if you laugh at it. It is silly to be afraid of something funny and silliness should not take over. And this is the second function of satire: prevention of the domination of silliness in the public arena. In a genuine democracy, no public figure is free from being ridiculed and it is the sign of a mature and healthy politician to take this ridicule light-heartedly and even join in the fun and enjoy it.

Satire injects humility into politics and humility is the best antidote against illusions of untouchable greatness. Without it, I doubt you could have democracy. Just think of Stalin’s Soviet Russia, Hitler’s Nazi Germany or Kim Jong-il’s North Korea. Not fun places to live in! It is no coincidence that satire was wildly censored under those regimes. Satire is the strongest tool for criticism. It reaches beyond boundaries of class, wealth, status, gender and age in a culture. It reaches even those who support political leaders without question. Everyone can identify with satire and laugh at the figures being ridiculed. Laughter may seem harmless, yet it can lead to the downfall of the most powerful leaders. Once allowed, satire can turn into an unstoppable outlet for resentment.

For those reasons, I feel very uncomfortable when I look at dry democracies that have political leaders with an insatiable desire to take every cartoonist that pokes fun at them to court. If you have never seen the prime minister of a country, or worse still any politician, taking hiermself (himself or herself) a bit light-heartedly in public or appear on a satirical TV show, I think it is time to question the reason for such dryness and ask “why are those democracies afraid of some fun?”. In fact, the worst example of such a dry democracy would be one that actually has no political satire shows on its TV. I am not sure whether such a dry democracy is a democracy at all, but we can be assured that a country that creates such dryness is not a fun place where adults can play without fear.

Ozan Şakar

Deliliğe Övgü Değil, Arsız Akılcılığa Yergi

2008-12-20T15:23:00.005Z

Akışı olmayan bir yolda sonu belirsiz derin okyanus hayali kurarken, rasyonellik ve delilik arasindaki ince çizgi kalbe pek kalın yaralar çekiyor gibi… İnsanın doğasındaki istikrarsızlık, başrol oynadığı kimi tarihsel akımların yarattığı komediden farksız. Oluşturduğu toplumun istikrar gösteremediği insanın kendi içindeki istikrar, daha doğrusu rasyonellik tabii ki de sorgulanır.

Bir hanım. Bu imza, Turk edebiyatının ilk kadın roman yazarı olarak bilinen Fatma Aliye Topuz’un yayımlanmış ilk romanına ait. Kadınların yazı yazmasını zamanında ayıp sayarken, yine ayni otoriteler gunumuzde kadın yazarların azlığından dem vuruyor.

British Museum’da sergilenen Yosun Adam’in basına gelenlerde de garip bir istikrarsızlık sırıtıyor. Druidlere kurban etmek adina, adama ökseotu içirdikten sonra boğazını kesip kanını kurutan insan, yüzyıllar sonrasında Manchester’da kemiklerini toparlamakla kalmıyor, Peter Mash diyerek de vaftiz ediyor, ardından profilden resmini çıkarıp camekana koyuyor. Aynı yaratık, günümüzde kemiklerini inceleyip ilginç buluyor.

Toplumsal olayların bütününe bakarken ne kadar absürd çıkarımlar elde edebiliyoruz. Delilik ve rasyonellik öyle iç içe geçmiş durumda ki, bunları birbirinden ayırmak büyük özen gerektiriyor.

Şizofreniden kısa süreli depresyona uzanan geniş menzilli psikolojik rahatsızlıklar, toplumda bir yer edinme uğruna kullanılan malzemeler olarak da gorülüyor; istek ve davranışları arasındaki ’akıl almaz’ mantık bağıyla oldukça gurur duyanların, bundan yoksun gibi gorünen ancak çoğu şeyin çok daha farkında olanlara yukarıdan bakmak için de…

Deli damgası vurmanın dayanılmaz bir hafifliği var misal; tıpkı beğenilme, sevilme odaklı olup icten olmayan bir hal hatır sormamanın, samimiyetsiz bir “Canııım, konuşmak ister misin” sahteciliği yapmamanın depresif kişilik bozukluğu kabul edilmesi gibi. "Cici insan" olma uğruna dudaklarını kulak memesine değdirme rekoru kırma çabasında olmayan birinin; iç organ talepleri, his komutları dışında suni gülücükler, beterinden "Nassın iyisin inşallah"lar savurmaması depresyon belirtileridir kimilerince ya.

Kutbun öbür tarafinda ise kör bir rasyonellik hakim. Öyle acayip yaratıklarız ki, yaptıklarımızı belli bir mekaniğe oturtup, su moleküllerine özenircesine, koyu bir nedensellik peşindeyiz. Sıcaklığın yüz dereceye getirilmesiyle kaynayan suya özenen enteresan varlıklar olarak, rasyonelllik varsayımına sıkıca tutunmuş, ve bunun üzerine cesitli bilim dalları inşa etmişiz. Tercihler doğrultusunda hareket edip tatmin seviyesini maksimuma çikarma peşindeyiz ekonomi bilmine gore. Toplumsal akımları da bireylerin kendi olusturdukları çeşitli dalgalanmalardan peydah edilen bariz sonuçlar olarak da gördük mü, yeme de yaninda yat. Her şey ne kadar da açıklanabilir…

Ancak, asıl açıklanamayanlar hic sorgulanmamışlar gibi gelmiyor mu kimseye? Sıcaktan genleşmiş elektrik telleri gibi boşvermiş, sorgulanamaz bir rahatlık, ’adam sendecilik’, genişlik kimi şeyleri ne kadar da normal gösteriyor. Sanki bir yerlerde bir yanlışlık var; böyle ciddi bir kafa karışıklıklığı, özgürlüğü kısıtlayıcı, anlamsız bir etiketlendirme...

Charlet Bronte’un Bertha Mason diye bir karakteri vardır Jane Eyre’de. Jane Eyre’i büyük sürekli bir huzursuzluğa sokarken aynı zamanda kimi derin özelliklerinin daha çok farkına vardiran bir Viktoryen zamanı delisi. Eleştirmenler, bu karaktere değişik semboller yüklemiş. Kimi, Viktoryen kadın tiplemesinin bastırılmışlığıyla ilişiklendirirken, kimileri Ingiliz emperyalizminin başlangıcında, kültürlerini digerlerinden izole ederek sürdürmelerinin sonucunu resmettiğini savunuyordu. Modern Ingiliz edebiyatından, bol araştırmalı romanlarıyla ünlü Sebastian Faulks’un Engleby isimli romanında, sevdiği kızı öldürdüğünden bihaber yasayan Mike Engleby’in şizofrenisine sempati duymamak elde değil. Romanın sonuna kadar Cambridge mezunu usta bir gazeteci olarak bağrımıza bastığımız Engleby, yıllarca aşık olduğu kızın kaybolmasının hüznünü icinde taşır; halbuki bizzat kendi elleriyle parçaladığı bir bedenden ibaretmiş hüzünlü hayali. Hakikatı ifade etmede bu kadar kullanışlı olan ’delilik’ neden toplumda dışlanır?

Riza Tevfik’in de dedigi gibi, ”Bir hakikat var mı” diye sorarken, hayale dönüyoruz aslında biraz. Dünya insanı olmayi yanlıs anlamış, bireyselciliği saptırmış toplumların bencillik çerçevesinde içine dönük yasayan toplumların, çıkarları ve yaptıkları arasındaki bağıntıyı gördük mü keyfimize diyecek yok… Bu rasyonellik arsızca sırıtırken, deli veya hasta varsaydıklarımızın aslında ne kadar da normal olduğunu göremez durumdayız bir yandan da.

Asıl korkunç olan delilik ise, verilenlerin çeşitliliğinden bihaber yasayarak çürük beyin kokulu, yanlış anlaşılmış rasyonellik. Zira, bunun altında umutsuzluğu, tek duzeliği itiraf etmek yatıyor ki, umudunu yitirmemiş insancıllığın yanında nereye koştuğunu bilmeyen bir tavşan gibi. Ayşe Nil’in otobiyografik romanı uzerine cekilmis Kacıklık Diploması filmi, ”Insanlar yaptıklarından utanmamalıdır, utanılacak şeyleri ise yapmamalıdır” diye başlıyor. Toplum rüşvetleriyle midesini doyuranların, neden sonuç iliskisini su molekülü olmakla karıştırmışların en çok düştüğü hata.

Gülümsemek, ilgilenmek gönülden geliyorsa cevher halini alıyor. Bir toplumun yararı uğruna çalışmak da öyle, gibi yapıyormuşçasına değil. Sıradanlık illetinden hafiften sıyrılmak da o cok ’cool’ psikolojik rahatsızlıklarından bir adet edinip, kendi bedenine göre patronunu çıkarmak degil. Insanın kanını kurutan olaylar olurken, bunlara münferit deyip geçenlerin bireysel hayat tarzları ne kadar rasyonel olursa olsun, hisseden ve düşünen insan nezdinde birkaç tahtası eksiktir kanımca. Yoksa motivasyonlarının tamamen dünyevilikten ibaret olan hareketlerin çok bilinenli hali hazırda çözülmüs denklemi, birçok bilinmeyenli denklemi çözme uğruna kullanılan hayatın yanında ne kadar da ucuz.

Nihan Akyelken, 10 Eylül 2008, Londra

Postmodern Art: Is it authoritarianism in disguise?

2008-12-19T23:49:00.005Z

Postmodernism as a concept is appealing and its contributions to the philosophy of language, sociology and culture have been highly appreciated over half a century. The idea that we can only have access to the “external world” through sensory pulses, which are then processed in a certain way and hence have no tools to determine the true nature of external reality beyond any doubt is an idea that comes to surface frequently in philosophy throughout centuries. Needless to say there is even a more extreme version of this notion that claims there probably is no “external reality” anyway. If that is the case, what do we do when we use language? If there are no external objects that those words refer to or if we do not have any tools to achieve any inter-subjectivity to determine what we understand when we use words, then what are words? Well, the idea simply goes that they are constructs. Stories constructed by consciousness (?), society (?), something (?). Wittgensteinian and/or Derridean and others. It is pretty hard to say this concept does not carry a ring of appeal on a philosophical dimension if you are not much fussed about common sense and postmodernism has definitely come a long way since its inception.

Then there is also the political dimension. If statements are constructs, the legitimacy of their power through reason more or less disappears. Many postmodernists have attacked what they call the bourgeois discrimination against those outside the circles of power. In fiction and poetry, and to some degree in history, postmodernists have quite successfully deconstructed the internal contradictions of many pre-postmodern texts, hence revealing many inconsistencies, falsehoods and sometimes utter lies in many texts. The idea has been one of an egalitarian kind in appearance, influenced by Marx and Freud, whose ideas incidentally have been deemed to be pseudo-scientific (i.e. false and untrustworthy?) by Popper’s falsificationism. A postmodern text is not the result of the flow of uninterrupted reasoning but instead it should: i) be avoid of meaning, ii) “address” issues rather than attempt at reasoned solutions; iii) be free of prejudices and bias and, iv) be aware that it is simply a constructed text that does not refer to some external reality. This is all very well I think. But I have a problem with some postmodern people in art, and I have three types in mind here: i) the postmodern artist; ii) the postmodern critic and, iii) the postmodern museum curator. Postmodernism as a concept is appealing but I have doubts about some of those people in an era of increasingly established postmodernism.

Does a postmodern artist do art that is avoid of empowering ideology and (“intrinsic”?) meaning? They try, but in essence is what they are doing not imagining about something that is already there and has meaning to the observer and they show that it does not through deconstruction? By doing this are you not already conceding that there could be some agreement about the existence of such reality? Why simply push the idea that it does not and should not have meaning? I agree that value systems are arbitrarily chosen and are then followed, but why not cherish the idea of value-bestowal that is uniquely human, while acknowledging that such bestowal is arbitrary? Is not the act and ability of value-bestowal a signifier for your existence? Can we not cherish the value of value-bestowal, while acknowledging that the first order value-bestowal is most probably arbitrary, referring to external objects whose existence are in doubt, but the meta-value-bestowal does indeed refer to something? A postmodern artist does not do this. A postmodern artist: i) creates a piece of work that tries to take meaning out of meaning; ii) refers to something not existing and claiming it should not and; iii) cares nothing about beauty in the work (beauty: a construct?). And the postmodern artist does this very cheaply and quickly. And if successful, achieves maximum returns. And rises through the ranks to become a prominent postmodern artist, and consequently achieve even better returns. This all seems very rational and not very egalitarian to me!

Then comes the postmodern art critic. It is the critic’s work to declare a postmodern artist’s work in an art institution either wholly devoid of meaning or even better, wholly devoid of meaning and showing why it should not be meaningful. But does the critic’s declaration not mean something? Why is it overwhelmingly the case that the art observer looks at a postmodern creation and asks “but what does it mean?”, only to find illumination in the critic’s declaration? Why is it that the postmodern critic is explaining to us what we have seen when there is nothing to explain, and can this not be achieved by the artist in any case? What is the use of explaining something that is not explainable and why is it the case that the observer goes “Aha! I see” on hearing the critic’s explanation? If the explanation is arbitrary, why does the critic even attempt at this while all the time knowing that it is? Either the postmodern critic’s existence is not justified or the postmodern artist seriously lacks talent and creativity.

And finally, the museum/art gallery curator. As I see it, a postmodern work becomes an “art” work in a two-step process: i) when it is declared to be art by the critic and; ii) when exhibited in an art institution. Those two steps are necessary to bestow meaning and value onto the postmodern work, without which complete arbitrariness would take over and there would be nothing to distinguish “art” from “non-art”. Hence no need for either the museum curator or the critic. However, if the work itself is avoid of meaning and value, then bestowal is indeed arbitrary and that is exactly what the curator and the critic are doing: an act of arbitrary value-bestowal. Any acceptance of a postmodern work to be exhibited in a museum or gallery is, and can only be if it is postmodern, an act of arbitrary value-bestowal. And of course, it is arbitrary. What else could it be if reason is taken out of social interaction and language? Anything does go in this situation as long as it goes according to what the curator and the critic consider to be something. Total power shift in the direction of the curator and the critic is achieved in this arbitrariness. Not very egalitarian at all, but definitely most rational in the most sinister way possible. Power, in the postmodern world, is achieved by those who can arbitrarily bestow value on arbitrariness, and once it is achieved it is closed to everyone else. This is indeed the most authoritarian state you can theoretically have. If you are not happy with the value-bestowers, then you have either wholly understood them or you have not understood them at all. Either way, you are in their hands to be called an “idiot” who does not understand what is not understandable. It is no coincidence that such authoritarianism shares so many similarities with the Marxist-influenced, painful regimes. Take reason and meaning out of the equation, and you are left with a route to absolute power with no one able to question you since there is neither anything to question about or any tools to do so.

Another interesting parallel is the experience an observer goes through in a postmodern art gallery with that of a religious person in a temple. Religion, by its very nature, tries to say something about something that nothing can reasonably be said about. To do this, you take reason out of the equation and again anything can go. Objects in a temple and certain rituals that do not have intrinsic value and are inherently arbitrary have value bestowed upon them by the members of the religious institutions and the experience in the temple is one of non-real, floating enlightenment through authoritarian dogma. The parallel is unmistakable: the observer looking for meaning but not finding it, the institutional preacher or interpreter of what is not meaningful and of course the all-important temple itself that creates the atmosphere of divinity and mysticism.

It seems that human nature cannot cope with arbitrariness and always looks for meaning even if there is none. Unfortunately, any system that first says we cannot know what is out there and then goes on to say something about it and tries to bestow value on it can only turn to dogmatism in the end.

Ozan Şakar

yeni şeyler

2008-12-07T18:52:00.009Z

Şu aralar mümkün olduğunca yeni şey görmeye, çok şey dinlemeye, çok şey okumaya çalışıyorum. Yeni, heyecanlı bir şeyler duyduğumda, gördüğümde sanki beynimde bir pencere açılıyor, püfür püfür temiz hava doluyor içeri. Yoksa hep aynı şeyleri düşünmenin hep aynı sakızı çiğnemekten farkı yok. Beynim de o zaman suyu mu, yağı mı eksik olduğundan nedir, çekmeyen bir motor gibi oluyor, zincirler boşa dönüyor, ağlar sarıyor her yanı. Amelie filminde vardı değil mi o söz, ya kız oğlana, ya oğlan kıza "sen olmasaydın duygularım bir zamanlar hissettiklerimin kabuğundan ibaret olurdu" diyordu. Hayatımızda yeni şeyler, yeni insanlar olmasa, ya da bildiğimizi sandıklarımızın yeni yönlerini keşfetmesek, şaşırmasak, hep eski duygularımıza, eski düşüncelerimize, varsayımlarımıza yeniden, yeniden katlanmak zorunda kalırdık. Yeni şeyler bizi değiştirmese, bize bilmediğimiz taraflarımızı göstermese, biz de inatla hep aynı hataları yapar, katlanılmaz olurduk.

Uzun zamandır afişlerini metroda görüp, gitmek isteyip de tembellikten gitmediğim bir kaç sergiye gittim. Önce geçen Pazar Miró, Calder, Giacometti, Braque sergisine gittim. Bu dört sanatçının hepsi de Paris'teki Maeght galerisinde eserlerini sergilemiş, ama tarzları birbirinden çok farklı. Miró bir çocuk gibi, kalın ama yumuşak çizgiler, yuvarlaklar çiziyor, cart kırmızı, sarı, yeşil çizgiler. Calder demir tellerden, levhalardan cisimler yapıp birbirlerine bağlıyor, havaya asıyor, ağaçlar, yeni güneş sistemleri, kuşlar, uçaklar yapıyor - her şey birbirine bağlı, dengede duruyor. Braque karanlık kırların, mitolojik hikayelerin, kendi içindeki karanlığın, umudun resimlerini yapıyor, hep koyu renklerde. Ben ama en çok Giacometti'nin heykellerini, çizimlerini sevdim. İnce ince incecik kadınlar, adamlar, köpekler yapıyor. Sanki kopacak gibi, kırılacak gibi, sanki eriyor gibiler. Çizimleri ise bir kaç kara çizgiden ibaret - çünkü bir kaç çizgiden kalın değiller, ama yine de anlaşılıyor kim oldukları, bir bütünler. Meğer Giacometti bir modele bakarak yapıyormuş heykellerini, o modelin aslında ne kadar kırılgan olduğunu görüyor, aslında ne görüyorsa onun heykelini yapıyormuş.

Sonra dün Rothko sergisine gittim Tate Modern'da. İki sergiye giriş bileti neredeyse daha ucuza geldiğinden, bir de Cildo Meireles sergisine bilet aldım, aklımda hiç olmadığı, sanatçının adını ilk dün duyduğum halde. Giacometti'nin heykelleri nasıl ince, kırılgansa, Rothko'nun kanvasları o kadar sağlam, güçlü, derin. Katman katman renkler sanki üçüncü bir boyut kazanmış, kanvasın dışına yükseliyor. Aslında sanırım Rothko, renklerin resmini yapıyor. Kırmızının, siyahın, grinin, kahverenginin resmini, onların gücünün, birlikteliğinin resmini.

Asıl sürpriz ise girizgahtan çıkarabileceğiniz gibi, Cildo Meireles. Brezilyalı sanatçının eserleri çok zekice. Burada eser, Meireles'in kafasındaki fikrin, gözlemlediği, anlatmak istediği şeyin dünyadaki elçisi. Burada hem fikrin kendisi, hem de eserin o fikri ne kadar iyi temsil ettiği önemli. Meireles, "bence sanat objesi, her şeye rağmen, anında baştan çıkarıcı olmalıdır" diyor. Çünkü güzel bir fikrin çekici olması için zekice anlatılması gerekir. İzleyiciyi kendilerine davet eden, izleyici onlara gittiğindeyse sözlerini tutan, izleyiciyi rahat ettiren, ona ilginç şeyler söyleyen eserler bunlar.

Bu birbirinden farklı üç sergi, bana bir sanat eserine değerini veren şeyin ne olduğunu düşündürdü. Bence bu, onun yeniliği, benzersizliği ve samimiyetidir. Ya hikaye, ya üslup, ya her ikisi de - yeni, benzersiz ve samimi olmalıdır. Bilen gözler bir Miró ya da Braque resminin kime ait olduğunu seçebilir. Ancak her bir Miró eseri de, sanatçının diğer eserleriyle üslup yönünden tutarlı olmakla birlikte (ne de olsa aynı sanatçı, samimiyetle yaratıyor bu eserleri) yeni bir hikaye anlatmalıdır. Her yeni şey anlamlı olacak diye bir kural yok. Ancak bize anlamlı gelen, bizi heyecanlandıran pek çok şey, yeni ve benzersizdir.

-Irmak

Kuyruklu Yıldız Altında Bir Ada

2008-12-03T23:56:00.012Z

Merak, ‘batırır da çıkarır da’ dediklerinden. Yaşamın her alanında –iyi veya kötü- büyük farklar yaratan bu duygu, gündelik hayatın ufak bir bölümünden dünya tarihinin kocaman çağlarına kadar genişleyen bir menzilde etkisini gösterebilmekte.

Dünyanın yaratımı, merakların anası. Avrupa Nükleer Araştırma Merkezi’nin (CERN), geçtiğimiz yaz, evrenin oluşumunu aydınlatma amacıyla yaptığı büyük patlama deneyi öncesinde çıkan haberler, Hüseyin Rahmi’nin “Kuyruklu Yıldız Altında bir İzdivaç” adlı romanını hatırlara getirdi, en azından benim hatrıma. Deneyin dünyanın sonunu tetikleyici olduğu söylentileri, kimilerini kıyamet kopacağı korkularına düşürdü. Hüseyin Rahmi’nin romanında da, iyi eğitim görmüş ve bilgisiyle üne kavuşma heyecaniyla dolu İrfan Galip, 1900lerin başında, Halley Kuyruklu Yıldızı’nın dünyaya çarpması sonucu kıyamet kopacağına inananlarla kendi çapında dalga geçiyor. Kahramanımız, kadınların cahil ve işe yaramaz oldukları inancını çoktan bellemiş durumda, ve denek olarak da kıyamet korkusuyla yaşayan mahalle kadınlarını seçiyor. Kuyruklu yıldızın dünyaya carpmasıyla birlikte kıyametin kopacağına dair konferanslar düzenliyor. Mahallenin bıçkın delikanlılarından farklı, çok okuyan ve mürekkep yalamışlığıyla ünlü İrfan Galip, mahallelinin inanacağı sağlam bir kaynak tabii. Kadınların aptallığını kendilerine ödetme amacıyla yola çıkmışken, insanları aptal yerine koymasını cezalandırmak isteyen bir kadın tarafından oyuna getiriliyor; sonunda, kuyruklu yıldızın dünyaya çarptığı huzurlu ve sakin bir anda, kendisiyle ölümüne alay eden bu kadınla evleniyor.

CERN patlama deneyi öncesi çıkan kıyamet söylentileri derken Halley Kuyruklu Yıldızı, akabinde, yaklaşık bir ay önce 144. doğum yıldönümü olan Hüseyin Rahmi akıllara geliyor. Peki Hüseyin Rahmi deyince, oynak akılları nereye çekmek lazım? Tabii ki de, hayat dostu Miralay Hulisi Bey’in ölümüyle kendisine kabristan gibi gelen, çok sevdiği Heybeliada. Prens Adaları’nın Büyükada’dan sonra en büyüğü, ve diğerlerine göre en yalın kalmayı başarabilmiş yeşil ve oldukça yoğun bir ada. Heybeliada üzerine çok şey yazılır; bir sürü yazıya gebe bıraktıracak kadar. Şöyle bir sözetmekle bile başlık edinen büyülü mekan; düşünün artık. Kasıtları fazla parlak bir Ortaköy sahili olan kör gözlerin dikkatini çekememiş, iyi ki de çekememiş, televizyonunda TRT korosu açık anneanne evi huzuru (var böyle bir garip huzur çeşidi) yerleşmiş bir ada.

Yunanlar’ın “He Polis” (The City) dediği İstanbul, her türlü kullanıma açık, nereye çekersen gelen bir şehir. Marmara Denizi boşlugunda fink atan beyinlerin, kimi zaman dolu kimi zaman anlamsız bakan gözlerin fahişesi gibi. Kadıköy’e beş kala, Haydarpaşa’nın koyu renkli duvarlarına karışan siyah dumanının sahibi Beşiktaş vapuru Boğaz’ın hissedarlarının yalnızca bir kısmını taşır. Etrafa olan merak ilgi ve dolayısıyla saygıyı getirdiğinden, meraklı gözler Boğaz’ı ayrı bir parlatır. Işıltılı Ortaköy sahilinde, güzelim boğaz manzarasını, kocaman cüsseleriyle kapayan eğlence mekanlarının bu yapmacık eğlence anlayışından sıyrılmak kolay değil kimilerince de. Maslak sevimsizliğinde, bedenlere zorla geçirilmiş resmi etek ve ceketin teklifli boğuculundan kurtulmayı başarıp, rebet hallere mahsur kalmış betondan bir deniz mahsulünün, -nam-ı değer Kız Kulesi’nin- griliğiyle baş başa kalabilmek, yüzyıllar öncesinin Boğaz manzaralı saraylarının yerinde, görüntüsüyle sıcağın verdiği bunaltıyı kat be kat arttıran sevimsiz Harem otogarının önünden geçmeyi gerektirir. Diyeceğim o ki, katmer gerdanlı, boynunun kıvrımlarında binlerce tozu, yoğun ter miktarını saklayan ve kimseye belli etmeyen şişman biri gibi, iki koca kıtanın göbek bağı boğazlar da, rutinine tutsak kalmış, üzerinden geçmek zorunda bırakılmış binlerce insanın sırrını tutar, meraksızca, birbirlerine anlatmadan. Gözler kitlenir ya ‘ben’in orta yerine, etrafa ilgisiz bir şekilde. Hayallerine, dertlerine, sevinçlerine, hırslarına, planlarına, ve daha kendileriyle ilgili bir sürü yaşam gereksinimlerine dalıp, önemli muamelesi yapan o insanlar bir anlayabilse mikroskobik bir canlıdan ibaret oladuklarını yeryüzünde...

Merak, tehlikeli ve özel bir duygu dedik ya; bilim insanlarının motoru da, Hüseyin Rahmi’nin başariyla resmettiği komşularin İrfan Galip’in gazabına uğramalarının nedeni de meraktır. Ancak, meraksızlık hepsinden beter, ve ne yazık ki İstanbul’un müzelenmiş bir sürü değerli hazinesine gözleri kör etmiş. Osman Hamdi’nin Anadolu’nun her tarafından topladığı eserleri gösterime sunduğu Arkeoloji Müzeleri’nin mimarisi de içindekiler kadar güzel. İskender Lahtı ve Ağlayan Kadınlar Lahtı, müzenin en ünlü kalıntıları. Tabii bunlari bulabilmek ‘kısmet’; zira müze haritasina benzer birşey bulmak imkansız. Ziyaretçileri ise ne yazik ki fazla değil; ‘e hiç açmasalar da olurmuş’ dedirten kısalıkta tutulmuş çalışma süreleri, nefes alınması zor atmosferi de cabası olsun.

Tabii burda başka önemli etkenlere de değinmek lazım. Istanbul’daki müzelerin çoğunun girişi, ülkenin gelir ortalamasını düşününce epey fazla. Yaz aylarından trajikomik bir anı olarak hatrımda kalmış Edibe Sözen’in Gençleri Koruma Fıkrasının trajik yönü burda oldukça göze çarpıyor. İlkokullara ibadethane, insanların okuduklari dergiler için uygulama derken, hali hazırda varolan bu güzel müzelerin giriş fiyatlarında ve bakımında daha etkin bir rol oynasa, gençleri koruyacağı gibi, beyinlerini de açacağı fikri çok mu sığ geliyor?

Meraksızlık ve ilgisizlik çağımızın vebası. Son elli yılda kaç adet bilim adamı, filozof çıktığının verileri dışında, İstanbul da, bunu çok açık bir şekilde gözlemleyebileceğimiz kullanışlı bir sosyoloji labaratuarı. Şehir güzel, olanaklar var, olanaklardan faydalanmayı kolaylaştırmak da önemli tabii... Ancak, yine de merak seviyesini Facebook’ta “çıktığınızın” eski “çıktığının” resimlerine bakmakla sınırlı tutmamak en iyisi.

Nihan Akyelken, Londra